- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
I.
propr.
A.
res
1.
(za)trzymać w posiadaniu, dzierżyć, posiadać;
retineret (con)servare, potiri aliqua re
KodWp I p. 514 (a. 1285) : res apud eos repertas nisi data pecunia restituant aut m-uerint aut eciam defensaverint, per censuram ecclesiasticam compescantur.
*Lites I p. 452 (a. 1337) : Otto de Bergau ... castrum Brest cum omnibus suis appendiis exnunc m-ns.
KodUJ I p. 192 (a. 1439) : facultatem ... huiuscemodi libros ... recipiendi ... ipsosque custodiendi, gubernandi et m-ndi cum effectu.
2.
zachowywać, utrzymywać (w dobrym stanie);
(integrum) servare, curare
KodUJ III p. 45 (a. 1475) : ut ecclesia sancti Adalberti ... in suis structuris ac aedificiis debite reparetur, augeatur, conservetur et m-atur.
CorpJP III p. 8 (a. 1506) : floreni Ungaricales ... ponantur ad aliquam congruam extimationem, in qua m-antur.
ArPrawn V p. 523 (a. 1517) : domus ... possessores ipsarum m-re et in esse bene conservare ... teneantur.
B.
homines
1.
trzymać pod strażą, więzić; (vinculis) constrictum tenere, detinere
BIEM p. 8, v. 1 : Christus Dominus redemit nos ... quos diabolus vili mercede peccati m-bat.
AKapSąd III p. 275 (a. 1500) : reus poterit absque quovis strepitu iudiciario capi, manu teneri et detineri.
2.
utrzymywać, żywić;
sustentare, alere
DŁUG. Hist I p. 552 (= II p. 325 ed.nov.) : Boleslaus ... dux ... urbem ... illi Hungaro Visliciensem ... pro m-ndo statu suo liberaliter consignat.
Dogiel I p. 440 (a. 1502) : Kazimirus rex multis praeclarissimis expeditionibus toties exercitum suum pro sustentatione Christianae rei publicae m-uit.
Tom. III p. 304 (a. 1514) : in regno Hungarie mtis sue status debilior est quam ... ex illo vel mtas regia vel liberi ejus se et regna sua m-re valeant.
II.
sensu latius transl.
1.
(res et homines) otaczać opieką, zachowywać, chronić, wspierać;
protegere, iuvare, defendere
KodMaz(K) p. 314 (saec. XIII in.) : nos episcopus Plocensis ... milites Christi Ordinis Theutonicorum ... in sua constantia fovere volumus et m-re.
BreslUB p. 38 (a. 1271) : de paterna beniuolentia ... pater noster Henrici ducis Silesiae dilectos ciues Wratizlauienses gratiose semper fouit et m-uit.
KodWp III p. 341 (a. 1370) : quamvis de ... statu fidelium nostrorum m-ndo ... nos cura regiminis ... sollicitet etc.Ita passim saec. XV—XVI.
Praec.
homines eorumve statum. Occ. iur.
causam suam:
KsgGrWp I p. 267 (a. 1397) : actrix sub sigillo sui mariti litteram ad judicium diriget, m-ndo causam suam.
Iuxta posita
certificare (cf.
infra 17),
defendere (
ArHist V
p. 329, a.
1392—1412
; defensare:
DyplMog
p. 54, a.
1346)
, expedire (cf.
infra 17), fovere (cf.
117,55), protegere
(cf.
infra 20), tueri (cf.
infra 17 et saepius).
N.
constr.
a.
sq.
adversus :
Dogiel I p. 160 (a. 1461) : promittentes ... dominam ... reginam in dictis terris ... expedire, certificare, m-re, tueri adversus quemlibet hominum.b. sq. circa :
PP II p. 93 (a. 1450) : ut officiales ... cives nostros circa huiusmodi forum nostro nomine m-ant, protegant et efficaciter tueantur.c. sq. in c. abl. cf. 117,54.
2.
(homines)
ad aliquid gerendum:
kierować kimś,
zwracać ku czemuś, zachęcać; dirigere,
compellere, hortari
KodPol I p. 192 (a. 1343) : nec eum regem ... iuuabimus ... ad ... concordiam ... dissipandam, sed pocius m-bimus eum, hortabimur fideliter et consulemus ... ad eandem concordiam ... obseruandam.
JAC. PAR. RefEccl p. 328 : rex ... statuat ... officiales super populum suum, ut eum ad servandam legem ... m-ant, hortentur atque regant.
3.
(res
abstr. ) czuwać nad czymś, przestrzegać, zachowywać; observare,
tueri
KodWp II p. 69 (a. 1293) : promittimus ... iura Gneznensis ecclesie ... m-re et illibata indiscussaque firmiter observare.
LiegnUB p. 16 (a. 1301) : vt ... predicta ordinacio inuiolabilis valeat perseuerare, quatuor persone, que eam m-ant et custodiant, a partibus sunt electe.
BIEM p. 53,30 : observata et inviolabiliter m-ta constitutione Ecclesiae.Ita saepius saec. XV—XVI.
N.
constr. sq.
ut :
AKapSąd III p. 376 (a. 1498) : provisores ecclesie s. Iohannis ... se obligarunt ... tenere et conservare ac manu tenere, ut ... none ... ipsa die Assumptionis Virginis Gloriose ... per chorum ... decantentur (ed. -etur).
Syn.
et iuxta posita
attendere (
DŁUG. Hist. IV
p. 244
)
, custodire
(cf.
et saepius),
(con-, ob-)servare (
BIEM
p. 66,
13
:
cf.
),
tenere (
KodUJ II
p. 39, a.
1444
et saepius).