Ogólne
Pełne hasło
Więcej

LIBERTAS

Gramatyka
  • Formylibertas, liberthas
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -atis
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I.
    • A. wolność, swoboda, niezależność, niezawisłość, suwerenność
    • B. + libertas donationis donatio libertatis wolność, (prawie tyle co) imunitet, przywilej, (czasowe) zwolnienie od ciężarów, tzw. wolnizna
      • 1. + ecclesiastica Ecclesiae
      • 2. + militaris:
      • 3. + Theutonica
      • 4. + fori wolność targu (częściowa, rzadziej zupełna) od ciężarów prawa książęcego
        • α. + anni libertatis:
        • β.
        • γ.
    • C.
      • 1. tzw. wolne, tj. łany i posiadłości wolne od czynszu i świadczeń na rzecz dworu, które stanowiły pierwotnie integralną część posagu wójtów i sołtysów przy zakładaniu lub przenoszeniu wsi i miast na prawo niemieckie
      • 2. + .wola (lgota, wolica), osada zwolniona na pewien czas od chwili założenia z płacenia czynszów i danin
        • α.
        • β. gen.
        • γ.
  • II.
    • A. wolność, swoboda działania
      • α. + iuxta libertatem zgodnie z czyjąś wolą, wedle życzenia
      • β. + aliquid in libertate habere coś komuś wolno robić
    • B. + libera licita ( swoboda, wolna ręka, możność, możliwość, uprawnienie, prawo
      • α. + nemorum, silvarum caesurae lignorum tzw. lecieństwo, prawo użytkowania i wyrębu lasu na domowy użytek
      • β. + pascuum, venationum sim. prawo użytkowania pastwisk, polowania itp.
  • III. iur.
    • 1. + alicuius uwolnienie w sądzie od zarzutów lub od pretensji osób trzecich
    • 2. + alicuius rei wykupienie dóbr z długów, uwolnienie (wolność) dóbr od pretensji osób trzecich
  • IV. hojność, łaska

Pełne hasło

LIBERTAS s. LIBERTHAS, -atis f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • Ha.
  • N.
I.
A. wolność, swoboda, niezależność, niezawisłość, suwerenność; alicuius (rei) status liber, ius suum. Glossa Pol.
GLb p. 57 : 1-as «vyzwolenye».
N. constr. sq.
ad :
StMed XIX 2, p. 138 (a. 1444) : contemplativa vita consistit in quadam 1-e anime ad Deum.
B. wolność, (prawie tyle co) imunitet, przywilej, (czasowe) zwolnienie od ciężarów, tzw. wolnizna; (fere i. q.) immunitas, praec. privilegium, quo quis a muneribus, tributis sim. solvendis ad tempus liberabatur
KodMaz(K) p. 97 (a. 1172) : addens insuper hominibus ... l-em omnium tributorum uel seruitiorum, que more Polonico ab aliis rusticis fieri solent.
KodMp II p. 16 (a. 1198) : duos ex prelectis ducibus ... villis talem donasse, cessisse et tradidisse l-em, uidelicet, ut ad expedicionem non eant, castrum non edificent etc.
Ib. I p. 9 (a. 1206) : omnesque in omnibus 1-bus, quas ... fratribus ... nostra ... liberalitas contulit ... manere ... precipimus.
Ita vulgo. Occ. libertas donationis pro donatio libertatis (nisi haec exempla pertinent ad IV)
KodMp II p. 29 (a. 1223) : ne ... aliquis huiusce donationis l-em convellere ... presumat.
PommUrk VI p. 358 (a. 1278) : ne super hac donationis nostre 1-e fratres ... presumat quispiam molestare.
Glossae Pol.
KsgSądWar p. 60 (a. 1511) : pro 1-e alias «wolą», quam l-em sibi dedit ... dominus ... per quatuor annos ... in agro.
StPPP XI p. 434 (a. 1573) : tantum ad festum Assumptionis Marie l-em alias «wolia» habent.
Syn. et iuxta posita
donatio ( KodMp IV p. 506, a. 1450) , exemptio ( ib. II p. 135, a. 1275 et saepius), gratia ( ArHist XII p. 323, a. 1348 et saepius), immunitas ( KodMp II p. 106, a. 1256 et saepius), indultum ( ib. IV p. 52, a. 1395) , ius ( KodWp I p. 4 . saec. XIII ex. et saepe),liberatio ( Ko dUJ IV p. 46, a. 1513) , pax ( KodMp II p. 106, a. 1256) , praerogativa ( IurMas III p. 308, a. 1482 et saepius) privilegium ( ib. I p. 46, a. 1387 et saepius), promissio ( ib. ),recognitio ( ib. ).
Dicitur
omnimoda ( KodMp II p. 29, a. 1223 et passim), omnis ( KodWp I p. 4 . saec. XIII ex. et saepius), perpetua ( DokWp p. 331, a. 1253) , plena ( DokSul p. 314, saec. XIII et saepius),plenaria ( DokMp I p. 5, a. 1272 et saepius),totalis ( ib. V p. 68, a. 1407) .
Praec
1. ecclesiastica :
ArHist V p. 279 (a. 1392—1412) : contra Deum et iusticiam et ecclesiasticam l-em ... hominem nostre ecclesie ... vincularunt.
KodUJ III p. 112 (a. 1485) : census et proventus ... altari ... appropriare ecclesiasti caeque 1-i et immunitati ascribere et supponere.
Ita saepius. Eodem sensu Ecclesiae :
AKapSąd II p. 99 (a. 1437) : ne amodo inhibeat contra 1-em Ecclesiae.
2. militaris:
KodMp II p. 102 (a. 1155) : conferentes eidem militi Bosowicze villam ... possidendam, cum omni 1-e militarj locandam.
Ib. p. 153 (a. 1283) : fratribus ... omnem graciam militalis 1-is dignum duximus conferendam.
3. Theutonica :
KodMp II p. 241 (a. 1318) : villam ... abbati ... iure Theutunico locandam ... sub eadem 1-e Theutunica ... donauimus.
4. fori wolność targu (częściowa, rzadziej zupełna) od ciężarów prawa książęcego; immunitas, liberatio nundinarum ab (aliquibus, raro ab omnibus) muneribus iuris ducalis
KodMp II p. 14 (a. 1198) : dux Casimirus talem huic foro contulit 1-em, ut ad ipsum uenientes, morantes et exeuntes mercimonia libere contrahere possent.
DokSul p. 314 (a. 1176 esse asseritur, est vero
saec. XIII ?) : foro autem praedictae ecclesiae ... confero plenam 1-em et omnis tributariae servitutis immunitatem.
KodPol I p. 1 (ante saec. XIII med.) : erogavit praedicte domui has hereditates ... Koszcol, ubi concessit esse forum omni 1-e plenum, Dolan, Mozscho.
DokWp p. 331 (a. 1253) : ut forum in Ołobok et forum in Łubnic omnimodam habeat 1-em.
Cf. supra LIBER 1372,28 sqq.
Iuncturae et locut. selectae
α. anni libertatis:
DokMp I p. 344 (a. 1407) : in annis 1-is quilibet cmeto ... super festum s. Martini ... unum grossum ... plebano ... tribuat.
KsgRWar p. 256 (a. 1510) : a quo ... molendino ... Stanislao dederunt ... duos annos 1-is.
Cf. LIBERALES anni
β. villam libertati condonare ( KodMaz(K) p. 349, a. 1231) ; sub libertate conferre ( KodMp II p. 241, a. 1318 et saepius), ponere ( ib. p. 101, a. 1255).
γ. libertate elapsa ( DokMp I p. 21, a. 1303 et saepius), expleta ( StPPP III p. 21 ) , exspirata ( DokSul p. 348, a. 1353 et passim); post elapsam libertatem ( KodMp IV p. 222, a. 1425 et saepius), post libertatis decursum ( ib. III p. 50, a. 1342 et saepius), expletionem ( ib. p. 1, a. 1333) ; postquam libertas exspirabit ( ib. p. 3, a. 1333) , dum libertas exibit ( ZabDziej I p. 242, a. 1538) ; item detinendo libertatem ( KsgSądWar p. 73, a. 1550) .
Constr. (indicantur relationes variae)
a. sq. gen. b . sq. ab :
DokSul p. 334 (a. 1296) : concedentes incolis ... a solutione decimae omnimodam l-em.
Ib. p. 337 (a. 1296) : ab omni exactione Polonicali vel Teutonicali duodecim annorum plenariam concedimus 1-em.
Ita vulgo.
N. sq.
ab aliquo:
APozn III p. 120 (a. 1505) : l-as Iudee Channa ab altaristis (cf. ib. infra dederunt ... 1-em ... a marca census ipsis solvi consueta).
c. sq. de:
DokMp I p. 5 (a. 1272) : de terra culta quattuor annorum plenaria gaudebunt 1-e ... de silva densa sedecim annorum gaudebunt 1-e.
LibBenP p. 30 (a. 1516) : habens de medio manso 1-em ad duos annos ... de medio manso habet 1-em ad II annos.
N.
de c. gerund. pro gen.
KsgDoch p. 127 : prebendarii ... habent 1-em amplam de non contribuendo.
d. sq. super c. acc.
KsgSądWar p. 73 (a. 1550) : dedit ei 1-em super ortum ... quatuor annos.
e. sq. super c. abl.
APozn I p. 134 (a. 1447) : non obstante ... 1-e ... regis ... super non solucione ... censuum talium XIIII annis civitatis dotata.
Ib.
p.130 (a. 1447) : domina ... dedit l-em super una marca census Mathie.
f. sq. enunt. obi. c. ut.
N. sq.
quod:
APozn III p. 31 (a. 1503) : dedit 1-em ... molendinatori hinc usque ad dominicam Letare, quod nichil dabit conventui.
Indicatur tempus a. sq. gen. et 1385,50. Ita saepissime. b. sq. acc.
KodMp III p. 321 (a. 1378) : concedimus incolis ville XXti annos 1-em.
c. sq. ab ... ad :
KodMp III p. 3 (a. 1333) : damus ... eisdem 1-em a data presencium ad viginti annos a decima.
d. sq. ad :
KodWp V p. 73 (a. 1405) : agros ... extirpantes 1-em habere debent ad sedecim annos.
KsgRWar p. 66
( a. 1493) : damus ... sibi ... census hereditarii ad tres annos 1-em.
Ita passim. e. sq. per :
TArch p. 108 (a. 1489) : kmetho ... 1-em habet per duos annos (cf. p. 125: per annum).
C. meton.
1. tzw. wolne, tj. łany i posiadłości wolne od czynszu i świadczeń na rzecz dworu, które stanowiły pierwotnie integralną część posagu wójtów i sołtysów przy zakładaniu lub przenoszeniu wsi i miast na prawo niemieckie; agri a muneribus tributis sim. domino praestandis immunes, qui scultetis proprii dabantur, cum vici et oppida iure Theutonico conderentur
StPPP VIII p. 279 (a. 1388) : in hiisdem marcis 1-em suam cum omni iure ipsis debet obligare.
Ib. IX p. 125 (a. 1486) : germani dicti Liberi de Crayawicze recognouerunt ... se vendidisse 1-em in Crayowycze ... Bartholomeo.
Ib.
p.129 (a. 1487) : Nicolaus Volny recognouit se recepisse quinque marcas a Bartholomeo ... pro 1-e alias «za volne» in Crayowicze.
Ib. p. 141 (a. 1491) : Bartholomeus ... posuit et dedit Nicolao ... quinque marcas pecunie annualis ... pro 1-e alias «wolne» in Crayowicze.
Ad rem cf. ib. p. XI et
2. wola (lgota, wolica), osada zwolniona na pewien czas od chwili założenia z płacenia czynszów i danin; vicus, qui annos aliquot postquam conditus est, tributis vectigalibus sim. levabatur (saepe fere i q. nomen proprium)
KodKKr I p. 201 (a. 1335) : decimis ad ... mensam episcopalem pertinentibus, scilicet in Mnyscoua Uola et in L-e Episcopali iuxta Dobronouicze.
IurMas I p. 9 (a. 1349) : villas ... Gawlowo, Brunowo, et Sladowo cum 1-e.
KodMp III p. 91 (a. 1354) : hereditates Domuiwicze cum duabus 1-bus, videlicet Trzebina et Krzczonow etc.
Ita vulgo. Glossae Pol.
DokMp IV p. 176 (a. 1375) : locavimus 1-em vulgariter dictam Zandkowska Wolia ([
cf.] ib. p. 324, a. 1400 ; AGZ XIII p. 12, a. 1436 ; ib.XI p. 398, a. 1454 et passim).
AGZ XVIII p. 320 (a. 1492) : excepto Volycza Malnow quam I-em alias «volycza» reservat pro se
.
Distinguitur
α. addito nomine proprio: et
KodMp IV p. 20 (a. 1387) : villas Pstroschicze et L-em Rospirzchow.
Ita saepe,
β. addito gen.
DokMp I p. 173 (a. 1370) : usque ad metas L-is Scriptoris.
KodMp IV p. 92 (a. 1404) : Nicolao ... de Zawada, Dirzkone de Ade L-e.
N.
civitatis wieś zwana Janowa Wola lub Czyżowa, która była własnością miasta Kazimierza (leżąca na dzisiejszym Podgórzu); vicus, qui Janowa Wola vel Czyżowa vocabatur atque ad civitatem Casimiriam pertinebat
KsgKaz p. 60 (a. 1375) : apud consules Myczak piscator emit virgultas nemoris in L-e civitatis pro VI scotis.
γ. addito adi.
IurMas I p. 27 (a. 1368) : de hiis villis ... videlicet: Rybno ... Mloczini, L-as Grodensis, Bantkowska Wola etc.
II.
A. wolność, swoboda działania; licentia, arbitrium, voluntas.
N. constr. sq. gen.
AKapSąd II p. 45 (a. 1418) : in causa domini plebani ... contra nobilem ... super 1-e ducture decime.
N. locut.
α. iuxta libertatem zgodnie z czyjąś wolą, wedle życzenia; ad voluntatem
CodEp I 1, p. 8 (a. 1386) : sicut eius melius et licite videtur facientes iuxta eorum 1-em.
β. aliquid in libertate habere coś komuś wolno robić; alicui licere
DŁUG. Hist. IV p. 515 : fuitque ipse Helias Siradiae longo tempore custoditus et servatus omniaque habebat in 1-e praeter egressum.
B. swoboda, wolna ręka, możność, możliwość, uprawnienie, prawo; ius atque facultas alicui data, venia, licentia, potestas
ArHist IV p. 299 (a. 1283) : contulimus ... Ratiborio cum utilitate qualibet omnimodam venandi 1-em.
Lites I p. 296 (a. 1339) : magister dedit sibi 1-em, quod posset exire dictam terram Pomoranie.
KodMp III p. 179 (a. 1364) : damus ... Nicolao ... molendinum cum I-e pisces prandendi in equis et fluuijs prefate hereditatis.
Ita vulgo. Additur libera ( StPPP II p. 149, a. 1403 : pueri in dicta silua 1-em ligna secandi ... et pisces prandendi in fluuio ... habent liberam ), licita (
DokMp VI p. 223, a. 1405 : stamina pannorum ... vendere et cidere ... licitam habebunt 1-em).
Syn.
facultas ( KodMp IV p. 375, a. 1441) , licentia ( ib. p. 333, a. 1439) .
Locut.
α. nemorum, silvarum tzw. lecieństwo, prawo użytkowania i wyrębu lasu na domowy użytek; ius lignandi in silva ad usus domesticos alicui concessum
DokMp I p. 304 (a. 1403) : pro ecclesia ... donavit ... nemorum I-em.
AGZ XIII p. 219 (a. 1446) : vendiderunt villam ... cum 1-e omnium silvarum.
Ita vulgo. Eodem sensu caesurae lignorum :
StPPP II p. 520 (a. 1443) : pro 1-e alias «lyeczensthwo» cisure lignorum.
β. pascuum, venationum sim. prawo użytkowania pastwisk, polowania itp. ; ius pecora pascendi, feras venandi sim.
AGZ XIII p. 496 (a. 1466) : cum I-e silvarum, pascuum, venacionum, piscaturarum, aucupacionum in tota hereditate.
Constr.
a. sq. gen. gerundii 49 et vulgo.
N. sq. gen. nominis actionis
DokMp I p. 376 (a. 1412) : omnimodam 1-em extirpacionis et eradicacionis ... dederunt.
b. s q. ad :
ArSang V p. 298 (a. 1537) : omnem I-em illi admittimus ad venandum aves.
c. sq. in c. abl.
StPPP VIII p. 657 (a. 1399) : pro 1-e in silua wlgariter «wramb».
KodMp IV p. 141 (a. 1413) : pro quadam 1-e in pascuis, borris, rubetis et syluis.
Ita vulgo. d. sq. inf. cf. et
LibBenP p. 234 (a. 1430) : in ... orto... damus perpetuam 1-em locare decem ortulanos.
Ita passim. e. sq. enunt. obi. c. quod vel ut et
APozn I p. 275 (a. 1458) : vendidit ... domum ... cum hac ... 1-e, quod de postico eiusdem domus ... per cannale ... fluere debet aqua libere ... Iacobo.
JAC. PAR. RefEccl p. 159 : data 1-e a Cyro rege, ut possent reverti ad Ierusalem.
Occ. prawo bezpłatnego mieszkania w czyimś domu; ius in alicuius domo sine pretio habitandi
KsgRWar p. 204 (a. 1506) : muliere (dat. ) predicte pro dicta 1-e duas sexagenas dare debebit et ipsa tunc ex domo et camera predicta exire.
III. iur. t. t.
1. alicuius uwolnienie w sądzie od zarzutów lub od pretensji osób trzecich; iustificatio, criminis illati purgatio coram iudice facta, ab aere alieno et cuiusvis vindiciis liberatio
StPPP VII p. 302 (a. 1389) : kmetho ... 1-em optinuit contra Vilczkonem et ab ipso libere transire potest.
Ib. XI p. 149 (a. 1413) : Johannes ... dedit 1-em de inpedimentis aliquibus rebus inchoatis Michaeli, quod ipsum nunquam vellet inpedire.
KsgSądWar p. 38 (a. 1467) : Wassyl promisit I-em a se et suis legitimis et ab omnibus impedimentis intercedere promisit.
Ita passim.
2. alicuius rei wykupienie dóbr z długów, uwolnienie (wolność) dóbr od pretensji osób trzecich; actus et effectus bona obligationibus redimendi, a cuiusvis vindiciis liberandi
ArPrawn X p. 474 (a. 1416) : petentes patrem eorum ... ad bona predicta et eorum l-em ... reponi (cf. supra bona ... sequestrata ab inscripcionibus ... libera dimittunt).
APozn I p. 316 (a. 1460) : quibus persolutis ipse Servacius et ... successores 1-e dicti medii parietis ... gaudebunt.
Ita saepius.
IV. hojność, łaska; i. q. liberalitas, munificentia (cf. Th. VII 2,1318,70 sqq.)
KodPol I p. 63 (a. 1252) : et ut nostra 1-as clarius elucescat, volumus ut eqs.
DokRad p. 54 (a. 1442) : vota, que de mera seu regali 1-e ordinantur.
Cf. etiam
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)