- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
I.
A.
propr.
1.
podnosić w
górę, unosić, wznosić; elevare, tollere,
exiollere, erigere
a.
homines
; additur per manus ad surgendum (
ArHist XI
p. 162,
saec. XV ex.ex)
.
N.
locut.
α.
aliquem de (sacro) fonte (baptismi)
vel
de baptismo
trzymać do chrztu, pełnić obowiązek ojca chrzestnego;
testem adesse alicui sacris Christianis initiando
ChrMP p. 529 (= p. 58 Kiirb.) : dum sibi duci filium de sacro fonte 1-sset.
ChrPP p. 464 : dux per Boleslaum de fonte baptismatis est 1-tus (cf. infra de baptismo fuit 1-tus).
AKapSąd II p. 595 (a. 1470) : Catherina ... nobili Joanni puerum filium ... de sacro fonte 1-vit et baptistavit.Ita saepius.
Item omissa voce
baptismatis
vel
fontis :
CodVit p. 1004 (a. 1416) : magister Cruciferorum occupatus circa facta sui Ordinis ad 1-ndum nos transferre se non posset (ita saepius ib. ).
Inde
subst.
levans,,
-ntis
m.
i. q. patrinus
et
levatus,, -i
m.
i. q. baptisatus
StSyn IV p. 86 : spiritualis cognacio ... inter 1-ntem et 1-tum et filios 1-ntis, 1-tum et coniugem 1-ntis prius cognitam, parentes 1-ti et coniugem 1-ntis prius cognitam.
NIC. BŁ. Tract. fol. g IVa : in cognatione ... spirituali ... prohibentur hi: scilicet baptisatus et 1-ns, baptisatus et filii 1-ntis.Ita saepius.
β.
wydobyć z grobu kości przyszłego świętego celem ich
zabezpieczenia; ossa eius, qui
sanctorum catalogo
ascribendus est, e sepulchro tollere, ut in loco quodam tuto
collocentur
MPH VI p. 650 (a. 1266) : Prandota episcopus ... sub quo sanctus Stanyzlaus de tumulo 1-atur, canonizatur et katalogo sanctorum asscribitur.
DŁUG. Op. p. 127 : quid censes ossa illius s. Stanislai, postquam de terra 1-buntur, operatura.
Id. Hist. I p. 304 (=11 p. 65 ed. nov.) : Leo papa sanctum Wolfgangum de tumulo 1-vit et catalogo sanctorum ascripsit.Cf. ELEVO
b.
membra corporis,
praec. manus (ad Deum, in coelum sim.)
orationis causa; additur cum oratione (
KodWp I
p. 146, a.
1234
et saepius),
item oculos (ad
coelum sim.). In imagine
α.
manum(us) contra (erga, super) aliquem
podnieść rękę na kogoś, zaatakować kogoś;
i. q. inferre alicui, aliquem aggredi
MPH II p. 75 ( Herbord = p. 68 W.) : contra illos Pomeranos ... totis viribus dux manum 1-re cogitavit.
CodVit p. 195 (a. 1409) : quod nos erga Cruciferos et pacis foedera ... manum nostram 1-assemus.
IurMas III p. 272 (a. 1453) : manum ... super me 1-vit.Ita vulgo usque ad saec. XVI ex. Simili sensu arma contra aliquem ( MIECH. Chr. p. 57 ) , impietatis aculeos erga aliquem ( CodVit p. 194, a. 1409).
β.
pedem
ruszyć z miejsca, odejść; proficisci, abire
RFil XXIII p. 361 (a. 1446) : pedem 1-at «ruszyla».
γ.
caput
nabrać sił;
vires capere
DŁUG. Hist. IV p. 185 : germen illud haereseos dudum contritum 1-vit caput.
c.
res
concr.
,
praec.
onera.
N.
aliquid in humeros
i. q. suscipere (
MPH II p. 113, Herbord =
p. 172
W.),
item (in imagine)
unieść, udźwignąć;
portare
Tom. X p. 54 (a. 1528) : alia ... ex parte pungebat debitorum moles, quam nescio modo quo 1-re potuistis humeris vestris.
2.
wydostać, wydobyć na wierzch; eximere, depromere.
3.
wznosić, budować;
erigere, excitare, aedificare;
additur in altum (
APozn II
p. 251, a.
1493).
4.
vocem, clamorem
sim.: wydawać głos, podnosić krzyk; edere,
proferre, tollere. Item mus.
podwyższać ton; altiore voce
pronuntiare
LIBAN . fol. A 7a : accentus acuti ... sunt ... cum syllaba dictionis vltima ad proximam 1-atur notam, scilicet de re ad mi.
FELSZT. ModAcc fol. A IIb : accentus ... acutus est, qui deprimitur et rursus 1-atur, ut quando fit elevatio de una in tertiam.Cf. Th. VII 2,1234,56 sqq. et ELEVO supra III 1038,12 sqq.
5.
occ.
aura levata
burza;
tempestas
ArLit III p. 35 (a. 1447) : ordo contra auram 1-tam et contra aereas tempestates, benedictio nauis etc.
B.
refl. et intrans,
wyruszać; proficisci
MPH II p. 81 (Herbord = p. 86 W.) : episcopus ... ad castrum se 1-bat.
Praec.
1.
de bonis
ustąpić, zrzec się; abire, cedere
PP VI p. 75 (a. 1432) : cum vero fratres easdem sorores uoluerint desponsare debite et expedire, extunc prout iuris et cursus terre habetur, ipse dominicelle de ipsorum bonis 1-bunt.
2.
de iudicio
et
abs. : oddalić się, opuścić (sąd);
discedere, abire
TPaw IV p. 671 (a. 1398) : omnes alii de ... villa non steterunt termino, vero quilibet ipsorum regalem poenam ex eo, quia post interdictum 1-erunt.
ArPrawn IV p. 546 (a. 1423) : officiales «voszny» iudicii sic in iudicio locati non debebunt aliorum causas nisi proprias procurare nec ad procurandum se de iudicio 1-re.
C.
meton. et
transl.
1. homines
a.
wywyższać, wynosić na jakąś godność; in altiorem statum provehere, dignitate augere.
b.
podnosić na duchu, wspierać, wspomagać; recreare, reficere, adiuvare.
Additur
ope (
IANIC.
p. 15,
v. 64
).
Item
animum:
Tom. III p. 376 (a. 1515) : multi aulici 1-ndi animi causa Budam concessere.Glossa Pol.
RFil XV p. 340 (a. 1473) : 1-ant «ochladzaya» animum.Porro conatum alicuius:
Tom. IV p. 61 (a. 1516) : speravimus, quod domini consiliarii ... saltem in hac re 1-assent hunc gravem conatum eorum Lithuanorum, ut ad annum vel duo statuissent eorum monetam hoc pretio, quo prius etc.
c.
zrywać, wzywać, pobudzać; movere, incitare, excitare
SSrSil XIV p. 160 (a. 1488) : ubicunque poteritis, gentes l-re in illorum auxilium debetis.
Tom. V p. 330 (a. 1520) : ipsum nuntium ... misimus ... ut ... gentes ... citra moram 1-ndas movendasque curet ad regnorum maiestatis vestre protectionem.
Ib. X p. 189 (a. 1528) : exercituum regni capitaneum ... l-turum contra illum hostem regnum universum et vim vi repulsurum.
Item
mediopass. podnieść się, zerwać;
insurgere
Tom. II p. 43 (a. 1511) : cum ... universum regnum 1-atur ad bellum.
d.
iur.
α.
iudicem
ruszyć, tj. naganić sędziego,
uczynić mu zarzut o niesłuszny wyrok; iudicis sententiam improbare, iudicem vituperare
AGZ XV p. 59 (a. 1466) : pro qua sentencia tu iudicem nostrum ... per ministerialem ... de iure 1-asti, alias «ruszylesz».Ad rem cf. Słownik Staropolski VIII 52 a 47.
β.
pozywać do sądu;
in ius vocare
AGZ XIII p. 93 (a. 1440) : ipse per ministerialem primo ipsum ad colloqium cittavit et l-vit primo, secundo, tercio usque ad decimum et post quamlibet levationem primo, secundo, tercio usque ad decimum adverso subiudex per ministerialem ... cittavit ad colloquium.Cf. LEVATIO II 2 b.
e.
exercitum
wystawiać, powoływać; cogere, scribere
CodVit p. 608 (a. 1423) : terminum 1-ndi exercitus nostros ... eligere deberemus et huiusmodi terminum ... regi Hungarie ... intimare.
2.
res
a.
concr.
α.
litteras
przedłożyć, przedstawić; proponere, monstrare
APozn I p. 96 (a. 1443) : Drahimska ... promisit intercedere Nicolaum ... pro octo litteris, quas ab ipso coram nobis l-vit, ab omnibus ipsius pro eis inquietaturis.
AGZ XIII p. 599 (a. 1443) : fratres ... monstraverunt 1-ndo (ed. lavando) literas et munimenta super bona hereditaria domini Iaczconis.Fortasse huc etiam pertinet
ZabDziej II p. 135 (a. 1491) : Andreas ... retulit se citasse ... procuratorem ... Iohannis ... ad videndum rotulum apperiri et copias necnon ea, que iuris sunt, 1-ri et continuari.
β.
pecuniam
złożyć, wypłacić, (także) zostawić, zapisać;
deponere, exsolvere, (item) testamento
relinquere, legare
ArPrawn IV p. 52 (saec. XIV med.med) : si contigit filios etate iuvenili ... in parte ammittere bona a patre 1-ta.
StPPP II p. 129 (a. 1402) : relicta Wilhelmi ... contumax ... pro viginti marcis et pro dampno debiti ciuilis et pro eo, quod pecunias 1-tas noluisset recipere.
ArPrawn VIII p. 120 (a. 1413) : Nicolaus ... pecuniam tempore in debito 1-tam pro patrimonio ipsius ... noluit ab ipsa recipere.
StPPP II p. 659 (a. 1460) : Szwyanslaus ... proposuit ... quia ipse dominae nolunt accipere pecunias ... quas ... ipsis l-vit in tempore.Glossa Pol.
AGZ XVIII p. 142 (a. 1476) : qui ... te citant ad recipiendum pecunias, quas super bonis ipsorum hereditariis ... habes inscriptas et quas super te in tempore et hora iuxta consuetudinem terrestrem 1-erunt alias «podnoszyly», ut easdem pecunias ab eis reciperes.
StPPP II p. 863 (a. 1487) : Sampson et Joannes ... 1-arunt alias «podnoschili» pecunias super Andream ... pro villa ... quam tenet in obligatione (cf. etiam ib. IX p. 105, a. 1475).At cf. sensu contrario infra II B 2.
γ.
excommunicationem
ogłosić;
i. q. edere
SACR. Elucid. fol. b Vb : synodus Dioscorum Alexandrinum condemnauit ex eo precipue, quod fuerit ausus l-re contra papam excommunicationem (cf. supra ausus est papam excommunicare).
b.
abstr.
α.
animum
sim.: unosić, wznosić;
elevare, erigere (praec.
ad Deum, in coelum,
item
ad astra:
CodEp III
p. 587,
a. 1492).
N.
appellationem festi
dominica Ad te levavi
(e Vlg.
Ps. 24,1) pierwsza niedziela Wielkiego
Postu; ieiunii quadragesimalis dominica prima
DokListPł p. 41 (a. 1338) : die dominica, qua cantatur Ad te 1-vi.
RachJag p. 36 (a. 1389) : dominica Ad te 1-vi.Ita vulgo.
β.
orationem
sim.
ad Deum
zanosić;
referre.
γ.
vires
wytężyć; eniti,
contendere
CodVit p. 718 (a. 1426) : volumus l-re vires nostras et placere vestre serenitatis voluntati.
δ.
wychwalać, wynosić w pochwałach;
laudare, laudibus efferre
PrzMog p. 25 (a. 1455) : quorum prudencia etsi a mundo in alta 1-etur, apud Deum stulticia summa tenetur.
Constr. ad A—C:
indicatur unde
sq.
de
supra 1351,17.18 et saepius.
Cf.
Th.
VII 2,1234,44 sqq. Indicatur quo (vel contra quem
sim.)
a.
sq.
ad. a.
sq.
contra
et saepius.
c.
sq.
erga
et
CodVit p. 194 (a. 1409) : Cruciferi impietatis erga nos 1-ntes aculeos.d. sq. in c. acc. e. sq. super et
ZabDziej III p. 409 (a. 1496) : manus sacrilegas super... Paulum l-vit.
II.
A. homines
1.
uzdrawiać; sanare (hoc
sensu etiam corpus alicuius).
2.
uwalniać od czegoś;
aliqua re liberare, expedire, praec. a morbo, incommodis, oneribus,
item
a iuramento (
StPPP II
p. 403, a.
1434
:
sextum testem, qui contra ipsum debuit iurare, 1-uit a juramento).
N.
iur.
zabezpieczyć od
roszczeń; a cuiusvis vindiciis tueri
ArPrawn X p. 319 (a. 1411) : promittens domi num Clementem pro predicta advocatia intercedere ... et 1-re.
B.
res
1.
a.
usuwać, zabierać;
tollere, movere
KsgMaz I p. 114 (a. 1411) : Andreas surgere debet sua de area et domum 1-re ita, quod Albertus aream et cum prato ... tenebit.
TPaw VII p. 350 (a. 1423) : edificia de areis 1-re debent... ad festum Penthecostes.
Visit. p. 115 (a. 1511) : si eligent potius censum solvere, quam aedificia de areis 1-re.
b.
zwijać (obóz), przesuwać, przenosić na inne miejsce
(wojsko); movere (castra, exercitum)
CodEp III p. 505 (a. 1431) : 1-tis exercitibus et castris de loco eodem ... ad civitatem Lucensem ... properaremus.
DŁUG. Hist. IV p. 721 : tentoriis 1-tis et curribus praeparatis, Teucris obviam itur.
Ib. V p. 507 : fame ... premente ... 1-at Bohemus Georgius campum.
c.
zebrać (ze stołu), uprzątnąć; amovere
Tom. IV p. 320 (a. 1518) : finito ... prandio ... 1-tis dapibus poculisque ... surrexerunt.
d.
dentem
wyrywać, usuwać;
extrahere
CRIC. p. 223 : medicum vocat Elsa 1-ndi praetextu dentis (nisi pertinet ad II A 1 ).
e.
segetes
sim.: zbierać, sprzątnąć;
(de)metere, messem facere
StPPP VIII p. 665 (a. 1399) : si Michalco ... ibidem aliquid seminabit, nichilominus Iacussius frumenta pro se 1-bit.
KsgMaz I p. 114 (a. 1411) : quid seminaverunt in ortis, hoc debent ante festum sancti Michaelis 1-re.
Ib. II p. 47 (a. 1424) : debet eodem frumento seminare eundem agrum ... et pro se totum ... frumentum habere et 1-re.Ita saepius. Additur integraliter ( AGZ XII p. 432, a. 1456 et saepius).
f.
zabierać, wynosić, (także) kraść; auferre, tollere, (item) furari.
.
2.
a.
odbierać, otrzymywać (zwł. w
spadku, w wyniku
sprzedaży itp.); accipere (praec.
hereditate,
venditione sim.)
KodKKr II p. 104 (a. 1385) : Thomko ... aream ... capitulo ... ecclesie Cracoviensis pro viginti marcis .... per eum iam 1-tis et integraliter receptis ... vendidit.
PP III p. 194 (a. 1450) : sit primus et principalis ad omnia bona pre omnibus creditoribus ... ipsa 1-re pro suo debito.
APozn I p. 165 (a. 1450) : circa restitucionem agrorum Nicolaus habebit 1-re novam semper capeciam tam yemalium quam estivalium, prout willicus domini Faffkonis recepit, quando Nicolaus agros suscepit.
IurMas II p. 76 (a. 1497) : dos, quam unacum parapharnalibus, gemnis ... tulimus et manualiter 1-vimus.Ita vulgo usque ad saec. XVI ex. (at cf. sensu contrario supra I C 2 a).
N.
in mutuum
otrzymać w charakterze pożyczki,
pożyczyć; mutuari
AGZ XVIII p. 260 (a. 1483) : Iohannes ... recognovit quia apud ... Stanislaum in mutuum 1-vit quingentos florenos.
ArHist VIII p. 307 (a. 1484) : apud ... Petrum ... quadringentos florenos ... in mutuum accepimus et effective 1-vimus.
b.
ściągać, pobierać (zwł. podatki, długi,
należytości);
exigere, poscere ac colligere (praec.
tributa, debita
sim.)
Lites I p. 275 (a. 1339) : terra bona est et multa tributa ... percipiuntur et I-antur in ea.
KodMp III p. 67 (a. 1348) : archiepiscopus Gnesnensis ... commissarius ad 1-ndum et percipiendum decimam per dominum papam ... deputatus.
KodWp III p. 466 (a. 1377) : ubi ... dominus Iaszko ... ultra dictos decem mansos in aliquo rusticorum ... censum suum exegerit seu 1-erit, inde etc.
PrzywKr p. 15 (a. 1395) : medietatem censuum ... per ministrum ... volumus requiri et 1-ri.
StPPP VIII p. 644 (a. 1399) : Stanislaus dictas pecunias Stanislao Zydowca exigendum, recipiendum et 1-ndum commisit.Ita vulgo.
Item
poenam
i. multam
ArPrawn IV p. 393 (a. 1447) : officiales ... palatini ... penas exigere et 1-re habeant omnimodam facultatem (cf. etiam KodPol I p. 294, a. 1416 et saepius )
c.
przejąć;
sumere
ZabDziej IV 1, p. 108 (a. 1560) : filii ... Stanislai ... a famatis ... consulibus veluti tutoribus ... ius tutorium 1-verunt ac in se ipsos susceperunt.
3.
a.
znieść, unieważnić;
irritum reddere
ZabDziej II p. 489 (a. 1488) : ob hoc pignoracionem propria auctoritate in eam factam 1-vit et cassavit.
b.
usuwać, łagodzić, koić; leviorem reddere, minuere, lenire, v.
gr. onus, dolorem, incommodum,
item
aliquem :
CRIC.
in
Tom. V p. 364 (a. 1521) : 1-at me tamen hoc unum, quod etc.
Constr. ad
A—B: indicatur unde (vel a quo)
a.
sq.
ab. b.
sq.
apud
et 1355,54 et saepius.
c.
sq.
de. d.
sq.
ex :
DŁUG. LibBen I p. 217 : viginti marcas ... ex theloneo ... per altaristas ... 1-ndas.e. sq. in c. abl. 12 et saepius. f. sq. post :
AKapSąd II p. 34 (a. 1417) : post cuius kmethonis agros decima 1-atur.Indicatur cui sq. pro 31 et saepius.