Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INSCRIBO

Gramatyka
  • Formyinscribo
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, -psi, -ptum
  • Część mowy
Znaczenia
  • I.
    • A.
      • 1. pisać na czymś, zapisywać coś, wpisywać do czegoś
      • 2.
        • a. spisywać, zapisywać, pisać
        • b. wymieniać, wzmiankować (na piśmie)
      • 3. podpisywać
        • α. + pacem, treugam cum aliquo podpisać, zawrzeć
        • β. + indemnitatem alicui zapewnić
      • 4.
        • a. podpisywać, dawać tytuł, nazywać
        • b. dedykować, adresować, poświęcać
      • 5.
        • a. opisywać
        • b. dopisywać
    • B.
      • 1. przypisywać komuś coś (złego lub dobrego)
      • 2. + se alicui poddać się, podporządkować, uznać cudzą zwierzchność
  • II. iur.
    • 1. + ad (in) libros sim.: wpisywać do ksiąg sądowych
      • a. + terminum causae processum(wpisując do akt) ustalić, wyznaczyć
      • b. + pacem sim.: zobowiązać (się)
    • 2.
      • a. + bona sim.: zapisać, przekazać komuś, zrezygnować na czyjąś rzecz
      • b. zapisać, zabezpieczyć sumę pieniędzy na czyimś majątku, zwł. na rzecz żony lub dzieci, (stąd) wyposażyć, wywianować
    • 3.
      • a. zobowiązać się do czegoś pisemnie
      • b. + se causae ab aliquo wdać się w spór w czyimś imieniu

Pełne hasło

INSCRIBO, -ere, -psi, -ptum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
[3. sg. ind. praes, act. ? inscribat infra 685,4. 3. pl. ind. perf. act. inscriberunt infra 683,23. pass. pro act.
AGZ XV p. 467 (a. 1471) : Herwasz ponebat quinque marcas nobili Iacobo ... quas ei inscriptus erat.
]
I.
A. sensu strictiore
1. pisać na czymś, zapisywać coś, wpisywać do czegoś; scribendo complere, scriptis inferre, scribere.
N. geom.
VITELO Opt. p. 17 : datae superficiei aequidistantium laterum similem superficiem, cuius latera aequidistent datae superficiei lateribus, i-re.
2.
a. spisywać, zapisywać, pisać; conscribere, perscribere, scribere.
Additur abl. , v. gr.
litteris, scriptura sim. Occ. spisać, sporządzić spis; scripto recensere, in indicem redigere
MPH I p. 377 (a. 1110) : cui pontifici Mauro complacuit, ut ecclesiasticę res i-tę haberentur.
b. wymieniać, wzmiankować (na piśmie); scriptis memorare.
Praec. part. perf. loco adi.
PP III p. 181 (a. 1449) : promiserunt pro duobus scolaribus supra i-tis, quod etc.
APozn II p. 142 (a. 1484) : constituti ... amicabiles compositores per partes i-tas videlicet ... Michaelem ... et providum Nicolaum.
3. podpisywać; subscribere (saepe additur manu propria). Item refl.
ZabDziej II p. 40 (a. 1483) : in quorum ... fidem me hic manu propria i-i, et signum quo utor, depinxi.
Inde (sensu latiore)
zatwierdzić podpisem, zgodzić sięy zaakceptować, uznać; (nomine suo subscripto) consentire, assentiri, approbare.
N.
α. pacem, treugam sim. cum aliquo podpisać, zawrzeć; inire, componere
DŁUG. Reg. p. 281 (a. 1467) : barone ... posuerunt certas condiciones, per quas treugae essent i-ndae.
Id. Hist. III p. 207 : rex ... pacem ... sub tam iniquis conditionibus cum Magistro ... conficere et i-re in animum inducit.
Ib. p. 407 : Jagello ... cum Magistro ... Cruciferorum ... clandestinum contra patruum suum ... celebrat et i-bit foedus.
Ib. p. 584 : rex ... treugas cum Cruciferis ... i-bit et firmat.
Ita saepius. Additur inter aliquos ( Tom. I p. 76, a. 1510).
Item
refl. związać się z kimś umową itp., zawierać z kimś przymierze, sojusz itp. ; foedus (coniurationem sim.) cum aliquo inire
Dogiel I p. 14 (a. 1461) : rex ... satagit ... ut vinculo ... foederis se nobiscum ... uniat et i-at.
Ib. p. 166 (a. 1474) : nos simul adversus ... Mathiam regem ... univimus, i-simus, confaederavimus et colligavimus.
β. indemnitatem alicui zapewnić; cavere, spondere, scripto probare
Tom. X p. 318 (a. 1528) : rex ... indemnitatem istam gentibus i-ret.
4.
a. podpisywać, dawać tytuł, nazywać; appellare, nominare.
N. constr. sq.
ab :
DŁUG. LibBen I p. 526 : quinta ... prebenda ... non habet denominationem ab aliquo loco sed eam i-re oportet a numero.
Praec. tamen
refl. nazywać się, tytułować, uważać za coś; vocari, nominari, appellari (sq. acc. dupl. )
SSrSil VII p. 140 (a. 1467) : legi incipiebantur litere heretici, qui se regem i-erat.
MIECH. Chr. p. 297 : ab eo ... tempore ipse et sui successores archiepiscopum et primatem ecclesiae Gneznensis sese i-unt.
Ita saepius. Simili sensu pass.
DŁUG. Hist. III p. 339 : is ex magna nobilitate ortus apud nonnullos i-itur, aliqui autem ferunt illum obscurae sortis ... fuisse.
b. dedykować, adresować, poświęcać; dedicare, dicare.
5.
a. opisywać; describere
*CodVit p. 76 (a. 1401) : nobili Nicolao ... presencium ostensori, in i-ta materia aliqua pretermissa narranti fidem plenariam dignemini adhibere.
b. dopisywać; adscribere (addendo vel corrigendo)
StPPP VIII p. 412 (a. 1397) : debet i-i ista pecunia ad aliam, sicut in littera continetur.
PP V p. 85 (a. 1427) : ad privilegium i-atur commutatio.
B. sensu latiore
1. przypisywać komuś coś (złego lub dobrego); ascribere alicui aliquid (in bonam vel malam partem; saec. XVI).
2. se alicui poddać się, podporządkować, uznać cudzą zwierzchność; alicui obsequi, se submittere
AKap Sąd II p. 621 (a. 1475) : Thomas ... coactus est mandatis ... capitanei se i-re et resignare VIII florenos census annui.
LhnUrk I p. 38 (a. 1490) : efficiemus, quod sex civitates iuxta pacta ... se eidem regno et corone Ungarie i-ent et obligabunt et superinde literas eorum dabunt.
II. iur. t. t.
1. ad (in) libros sim.: wpisywać do ksiąg sądowych; in commentarios iudicii referre, inserere, mandare
StPPP VIII p. 789 (a. 1400) : eundem ... in contumaciam accusauit et pronuncciauit ac i-re procurauit in librum Sandecensem pro pecuniis racione hereditatis.
AKap Sąd III p. 59 (a. 1488) : composicionem ... inter ipsos ... factam in scriptis petentes ... ad acta ... ingrossari et prout stabat de verbo ad verbum i-i.
Ib. p. 58 (a. 1488) : proposicionem ... in scriptis michi notario ... tradidit, petens ipsam i-i et inseri.
StPPP III p. 47 : si quae venditiones ... et generaliter quaecunque inscriptiones ... ad libros actorum iudiciorum i-entur.
Ita saepius usque ad saec. XVI.
Praec.
a. terminum (wpisując do akt) ustalić, wyznaczyć; (commentarios refe rendo) decernere, constituere
AGZ XIII p. 59 (a. 1438) : Johannes ... attemptavit terminum i-tum contra Petrum.
Ib. p. 462 (a. 1465) : hos terminos domini iudicio presidentes i-re iusserunt ad duas septimanas.
StPPP II p. 718 (a. 1466) : terminus ad acta est i-tus et inductus sine parte aduersa.
Ita saepius. Simili sensu causae processum :
DŁUG. Hist. V p. 429 : causae ipsius processus in aliam diaetam generalem dilatus et i-tus est.
Glossae Pol.
AGZ XIX p. 401 (a. 1492) : Dorothea debet probare alias «dovyeszcz» terminum elapsum preter i-tum terminum alias «mimo zapissany rok».
Ib. p. 127 (a. 1500) : partes inter se i-erunt terminum peremptorium alias «wroczyly szya».
b. pacem sim.: zobowiązać (się); (se) obligare
KsgŁawKr p. 97 (a. 1459) : banito in iudicio ... i-bit sibi pacem Stanislaus ... in perpetuum.
Ib. p. 98 (a. 1459) : resignavit domum Stanislao ... et ob hoc ... Stanislaus ... i-bit sibi pacem et tranquillitatem in ewm et in perpetuum.
KsgRWar I p. 115 (a. 1496) : recongnoverunt, quod eis ... satisfecit ... et inscriberunt hic dicto Stanislao pacem eviternam.
Ita saepius usque ad saec. XVI.
2.
a. bona sim.: zapisać, przekazać komuś, zrezygnować na czyjąś rzecz; alicui possidenda tradere, alienare
KodWp III p. 92 (a. 1357) : quilibet Iudeorum nostrorum potest accommodare et i-re ... bona sua nobilibus nostris terrigenis ... et illas ... peccunias firmare libris terrestribus etc.
StPPP VIII p. 949 (a. 1400) : Marcus et eiusdem uxor hereditatem obligatam in X marcis ibidem in Lyssekane i-re debebant Jaschoni.
Ita saepius usque ad saec. XVI. Additur perpetua donatione ( KodPol I p. 243, a. 1375).
Syn. et iuxta posita
dare, donare ( KodPol I p. 243, a. 1375 ; DŁUG. LibBen I p. 180 et saepius).
b. zapisać, zabezpieczyć sumę pieniędzy na czyimś majątku, zwł. na rzecz żony lub dzieci, (stąd) wyposażyć, wywianować; aliquam summam pecuniae alicui (praec. uxori vel liberis) legare, cavere, obligare
KodMp IV p. 14 (a. 1387) : Cuncza heres villae ... Adae ... XXX marcas in eadem villa ... i-it.
DokMp IV p. 300 (a. 1397) : ad priores 200 marcas a Wladislao rege i-tas in bonis Szipowicze.
APozn I p. 246 (a. 1456) : quas quinque marcas ... si Hanco ... poterit alloqui pellifices, quod consentirent, ut i-rentur ad domum suam ... Michael ... dare debet ... Hanconi.
Ita passim. Occ. refl.
KsgŁawWar I p. 121 (a. 1464) : recognovit se tenere mediam secundam sexagenam ... quas tenetur solvere ... si secus fecerit, extunc i-bis se ... Johannes ... predicto Kolipeter sub suam domum et sua bona.
Glossae Pol. ad A—B:
StPPP IX p. 29 (a. 1424) : Andreas ... coram iudicio bannito ... i-bit wlgariter «zapisue» Anne vxori sue sexaginta marcas super possessionem suam.
AGZ XI p. 80 (a. 1433) : si ... Vyrzbantha ... Johanni ... ducentas marcas ... non i-et alias «nye oprawyl», extunc etc.
Ib. p. 265 (a. 1446) : Margaretha ... i-sit et assignavit alias «oprawyla» ... Mosticio ... medietatem omnium suorum bonorum (cf. etiam ib. p. 148, a. 1438).
Ib. XIX p. 101 (a. 1494) : heredes ... debent reformare et i-re alias «ugyszczycz» medium alterum centum marcarum super suis bonis.
Ib. XVI p. 250 (a. 1494) : Stanislaus, quando recipiet peccunias ultimatas ... debet inscriptionem reformari et i-i alias «vypyszacz» dotalicium uxoris sue plenarie.
3. refl.
a. zobowiązać się do czegoś pisemnie; scriptis se obligare, obstringi
KodWp III p. 92 (a. 1357) : ubi prefati debitores ita, prout se i-erunt, temerarie non curaverint Iudeis ... pro vadiis, sicut sunt obligati, plenariam facere solutionem.
StPPP VIII p. 536 (a. 1398) : pena ... pro eo, quod non persoluit duas marcas ... Petro in terminis presentibus, ut se i-erat.
Ib. p. 773 (a. 1399) : pena ... quia sibi pecunias, prout se soluere i-erat, non persoluit.
Ita vulgo usque ad saec. XVI.
Syn. et iuxta posita
se astringere ( KsgPrzem I p. 172, a. 1429) , se obligare ( ib. et PP II p. 61, a. 1450 et saepius), promittere ( KodMp IV p. 144, a. 1414).
Additur
generaliter ( PrzywKr p. 19, a. 1431) , totaliter ( KodMp IV p. 144, a. 1414), item abl. litteris ( KH II p. 202, a. 1490) , suo grosso ( ZabDziej IV 1 , p. 6, a. 1544) .
N.
se ad poenam (praec. talionis)
JANKO p. 705 : si qua infamia esset de ipso, illam a predicto Nicolao ... ortam fuisse asserebat, offerens se cum eodem Nicolao velle i-re ad poenam talionis, si accusationis ipsius insistere vellet.
ARect I p. 76 (a. 1474) : Johannes ... citauit Paulum ... ad eandem diem ... ut i-at se ad poenam talionis pro infamia.
ArPrawn VII p. 272 (a. 1492) : si quis ... accusauerit quempiam ad infamiam ... nec probauerit, punietur poena talionis, acsi se i-sset ad eandem.
Ita saepius.
Item
aliquem (tyle co) spowodować ukaranie kogoś, narazić na karę; aliquem poenae obicere, efficere, ut puniatur
StPPP VIII p. 825 (a. 1400) : terminus curie ... pro eo, quod eundem vicarium ad penam contumacie pronuncciauit et i-sit.
Ib. p. 799 (a. 1400) : pena ... pro eo, quia ... Jacussium indebite procurauit i-re in contumaciam pro X marcis fideiussorie, nullum terminum habens cum predicto Jacussio.
Simili sensu
de poena
ZabDziej III p. 525 (a. 1498) : petens partem actricem compelli ad i-ndum de pena tallionis.
b. se causae ab aliquo wdać się w spór w czyimś imieniu; litem pro aliquo inire
StPPP VII p. 405 (a. 1456) : Johannes Lissowsky penam sex scotorum ... quia non habito procuratorio a Stanislao familiari suo cause se ab eo i-at.
Constr. ad I—II:
Indicaturtui a. sq. dat. b. sq. ad :
Tom. V p. 112 (a. 1519) : multe earum litterarum sunt magistro Prussie i-te, relique ad alios.
c. sq. adversus ( ) vel contra :
AGZ XIII p. 59 (a. 1438) : Johannes ... attemptavit terminum i-tum contra Petrum.
Item supra 681,46
d. sq. cum aliquo et saepius.Indicatur obi. a. sq. ad et 47 et
PP II p. 61 (a. 1450) : ad pure fidelitatis debitum obsequium se i-erunt et obligarunt.
Ita saepius.
Item c. gerundivo
PrzywKr p. 19 (a. 1431) : se ad hoc faciendum generaliter i-erunt.
Ita saepius. b. sq. de :
StPPP VII p. 48 (a. 1477) : de quibus ... triginta marcis debent se i-re in dictum librum domini capitanei.
ZabDziej II p. 188 (a. 1484) : ambe partes ... i-erunt se de parendo iuri.
Ita saepius. c. sq. in c. acc. et
AGZ XIV p. 94 (a. 1443) : i-it se ... manu propria in receptionem particulatam rerum.
d. sq. in c. abl.
StPPP VIII p. 656 (a. 1399) : cum Cader ... i-et se in pecuniis eidem Abrahe, tunc Johannes a fideiussoria erit liber.
e. sq. pro et
StPPP VIII p. 838 (a. 1400) : pena ... quia ... Johanni pro hiis, pro quibus se i-erat, minime satisfecit.
Ita saepius. f. sq. (acc. c. ) inf. et 23 et
KsgPrzem I p. 172 (a. 1429) : coram iudice ... se obligavit et se i-sit atque astrinxit se castro servire.
ŹrWaw I p. 20 (a. 1463) : pontificale restituere ecclesie se obligavit et i-sit.
DŁUG. Hist. IV p. 80 : qui ... regi ... se serviturum ... litteris patentibus i-sit.
Ita saepius. g. sq. enunt. obi. c. quod :
KodMp IV p. 251 (a. 1429) : recognouit publice et se presentibus i-sit, quod etc.
DŁUG. Hist. IV p. 485 (litterae ducis Sigismundi a. 1432) : nisi ... suis literis patentibus se i-at, quod ea pro nobis fideliter tenebit.
Indicatur quo (vel ubi) a. sq. dat. b. sq. ad:
StPPP III p. 53 : qui prior ad regestrum i-tus fuerit, prius pronuncietur.
Item supra 682, 26.
c. sq. in c. acc. d. sq. in c. abl. Indicatur qua in re (dicitur praec. de bonis sim., quibus aliqua summa pecuniae cavetur) a. sq. ad b. sq. in c. acc.
CracArt I p. 94 (a. 1435) : 400 marcas ... i-tas in villam suam Trzebinia.
c. sq. in c. abl. 45 et saepius. d. sq. sub e. sq. super (c. acc. vel abl. )
CracArt I p. 91 (a. 1434) : persolvit ... Barbare 17 marcas, que olim Petri ... super eadem i-te fuerunt domo.
KsgŁawWar I p. 98 (a. 1459) : i-it sibi super domum Poray octoaginta grossos.
APozn I p. 414 (a. 1468) : Helena ... debebit ... viginti quinque florenos ... racione census annui ... in et super domo ... aciali ... i-re.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)