Ogólne
Pełne hasło
Więcej

GLADIUS

Gramatyka
  • Formygladius
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ii
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I.
    • A. propr. propr. miecz
    • B. transl.
      • 1. gen.
      • 2. iur.
        • a. + ex parte gladii (krewny) po mieczu, tj. od strony ojca
        • b. + propinquus post gladium ad bona osoba mająca prawa do nieruchomości z tytułu pokrewieństwa po ojcu
      • 3. jako symbol władzy
      • 4. jako symbol wojny i zniszczenia
      • 5. jako symbol kary (Bożej)
  • II. nat.
    • 1. kosaciec żółty
    • 2. (ryba morska) miecznik, wlócznik
  • III. gont (drewniany)

Pełne hasło

GLADIUS, -ii m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
[generis n.
KsgKaz p. 475 (a. 1399) : ad servandum idem gladium.
AGZ XIII p. 547 (a. 1467) : unum gladium maius et aliud minus.
Cf. Th. VI 2011,54 sqq.]
I.
A. propr. miecz; ensis.
N. glossas Pol.
StPPP II p. 541 (a. 1444) : g-um alias «scharschan» (ita saepius ).
AGZ VII p. 115 (a. 1466) : pro g-o alias «conczerz».
ARect I p. 640 (a. 1523) : g-um parwum alias «thessak».
GLcerv p. 575 : g-us «miecz».
Distinguitur ab
ense:
SSrSil I p. 211 (a. 1398) : non fuit dissensio inter ensem et g-um, inter solem et lunam.
GŁOG. Phys. fol. b 2a : sinistro latere pharetram, ensem, g-um et cetera portamus.
Attamen
id. Alex. II fol. C Ib : significant eandem rem vt: ensis g-us, homo antropos.
N.
a. in descriptionibus insignium nobilium
StPPP VIII p. 464 (a. 1398) : clenodium trium g-orum.
Ib. VII p. 291 (a. 1404) : de clenodio duarum lunarum et in medio ipsarum g-us.
DŁUG. LibBen I p. 69 : tres g-os iunctos acuminibus ... pro insigni habet.
Ib. II p. 197 : de armis, quae g-um et duas lunas portant.
b. in iudicio portari exserique lege vetabatur
StPPP VIII p. 171 (a. 1386) : penam sex marcarum, quia tangens g-o disposuit terminum contra Stasconem ( ib. p. 979, a. 1400 : g-o non reposito; ib. p. 973, a. 1400 : cum g-o).
KsgGrWp I p. 150 (a. 1392) : inculpans ... Janussium ... quod ad judicium venerit g-o inloricatus.
ArPrawn V p. 75 (saec. XV) : ubi aliquis in iudicio ipsum parvipendens cultellum vel g-um presumpserit extrahendum, punitur.
c. duellum gladiorum (de gladio , opp. baculorum) pojedynek na miecze jako forma tzw. sądu Bożego; iudicium Dei quod vocabatur quodque certamine gladiorum constabat
KodMp II p. 86 (a. 1252) : potestatem homines suos iudicandi ... ad aquam et ferrum candens, ad duellum baculorum et g-orum.
KodWp II p. 116 (a. 1296) : duellum de g-o et duellum de baculo.
Eodem sensu
pugna gladii :
KodPol I p. 119 (a. 1286) : omnem modum et formam judicium exercendi sicut est pugna clipei et g-ii et ferri.
Cf. etiam III 505,48 sqq. d. in imagine i. q. kara śmierci; supplicium, poena mortis
UrkBBr p. 111 (a. 1284) : judex provincie, qui post presentacionem legittimam nobis factam ... a nobis g-ii receperit potestatem.
JAC. PAR. Serm. p. 70 nlb. : flevit sicut qui ad g-um aut ad locum suspensionis ducitur.
DŁUG. Hist. III p. 476 : Sigismundus rex triginta duos notabiles Hungaros, mortis socrus suae conscios, una die publico damnavit g-o ( ib. II p. 154 : trucidat).
Tom. XIII p. 284 (a. 1531) : plurimi ex primoribus ... capti, ex nobilibus non pauci sub g-um dati. e.
locut. in ore gladii (in Vlg. frequenter, v. gr. Exod. 17,13, cf. Th . VI 2014,76 sqq.) mieczem; i. q. gladio absorbere ( KADŁUB. p. 17 ) , dissipare ( GALL p. 101, 7) , exstinguere ( *CodEp I 2 p. 177, a. 1457) , interficere ( Lites I p. 436, a. 1328) , perimere ( DŁUG. Hist. I p. 145 = 1 p. 208 ed.nov.) , perire ( CodEp II p. 265, a. 1431) , suffocare ( PP II p. 16, a. 1450), sim. (admodum saepe).
Item
a facie gladii (item frequens in Vlg. , v. gr. Iob 19,29), perire ( *Tom. XIV p. 682, a. 1532).
Item
in occisione gladii ponere ( *KodMaz(K) p. 366, a. 1232 : Prutheni plures quam viginti millia Christianorum in occisione g-ii posuerunt et ignominiosa morte dampnarunt ), mori ( MARTIN. OP. Serm. p. 205 nlb. ).
B. transl.
1. (addito gen. ) de instrumento efficaci a. in bonam partem evangelii ( CodPom p. 244, a. 1212) , praedicationis ( VAdAnt p. 40, 5 ; GALL p. 7, 7) ;, verbi Dei ( Lites II p. 295, a. 1413 , cf. Th. VI 2013,43 sq. ). b. in malam partem anathematis ( KADŁUB. p. 66 et saepius, cf. Th. VI 2013,70; eodem sensu Petri *KodKKr I p. 49 ; DŁUG. Hist. II p. 340 = III p. 89 ed.nov.) ;, coercitationis ( DŁUG. Op. p. 31 ) , debellationis ( JAC. PAR. II p. 362 ) , excommunicationis ( ib. ), irae caelestis ( VAdAnt p. 5, 4 ; ; ultionis divinae DŁUG. Hist. IV p. 113 ) , iugulationis ( GALL p. 7, 8) , vindictae ( VAdAnt p. 72,3) .
2. iur. t.t.
a. ex parte gladii (krewny) po mieczu, tj. od strony ojca; agnatus
SchlUrk p. 297 (a. 1235) : si moriens ... pueros non habuerit, proximus ex parte g-ii bona ipsius possidebit (cf. Ztschr. XLVI p. 206, a. 1427).
ŁASKI ComPriv fol. 189a : agnatus significat proximos ex parte patris et ex parte g-ij.
Eodem sensu
per gladium ( AGZ XV p. 392, a. 1481 : tutor est legittimus alias «obczy» et non sangvineus per g-um ), de latere gladii (
ŁASKI ComPriv fol. 240b : mundiburdius de latere g-ij debet processisse
).
b. propinquus post gladium ad bona osoba mająca prawa do nieruchomości z tytułu pokrewieństwa po ojcu; qui agnatione ius ad hereditatem possidet
ArPrawn X p. 464 (a. 1415) : si ... Laurentius docere poterit, quod est propinquior post g-um ad bona fratris sui Petri defuncti, extunc eadem bona obtinebit.
StPPP II p. 477 (a. 1441) : est propinquior ad hoc post g-um alias «po myeczu» et post clipeum alias «po szczicze».
AGZ XIII p. 555 (a. 1467) : et illa bona possidemus tamquam propinquiores ad ea post avum et ipsius g-um et clipeum.
Cf. Ad rem cf. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie I p. 468 .
3. jako symbol władzy; potestatis signum
WŁODK. ScrSel I p. 42 : semper utriusque g-ij potestas fuit apud summum pontificem.
Ib. II p. 353 : execucionem g-ij temporalis aliquando exercuit Ecclesia per sacerdotes.
Id. Op. p. 422 : quamvis imperium dependet a potestate papae, qui habet utrumque g-um, non tamen ab imperatore ad papam appellare potest.
ZABOR. Tract. p. 62 : papa ... immediatus ... vicarius Dei ... habet utramque postatem et utrumque g-um, spiritualem videlicet et temporalem.
Ib. p. 64 : g-um spiritualem papa per se ipsum, saecularem sive materialem per alios regit.
Abundat
DŁUG. Hist. I p. 217 (= I p. 284 ed. nov.) : g-ii... regalis potentia ... Boleslaus I non ... in aliorum iniuriam ... utebatur.
4. jako symbol wojny i zniszczenia; belli ruinaeque signum
Theiner II p. 59 (a. 1448) : Cruciferis ... in partibus illis contra eiusdem fidei impugnatores g-us extat commissus.
CodEp I 2, p. 91 (a. 1449) : conversis ad vaginam, studio et opera vestris, cruentis et frementibus g-iis treugas has confecistis.
Ib. III p. 444 (a. 1497) : pluribus villis igne et g-o visitatis.
5. jako symbol kary (Bożej); signum poenae (Dei)
AGZ XIX p. 183 (a. 1479) : videns omnipotentis Dei g-um pestiferum vigere auramque.
II. nat.
1. kosaciec żółty; Iris pseudoacorus Linn. GLr I p. 129 .
2. (ryba morska) miecznik, wlócznik; Xiphias gladius Linn. GLr I p. 393 .
III. gont (drewniany); tegula lignea
KsgRachKr I p. 14 (a. 1368) : Martinus incidens ligneos g-os.
KsgKaz p. 30 (a. 1371) : pro tegulis g-ii dicti (sic ) grossos III ( ib. supra pro tegulis et g-iis).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)