- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- A.
- K.
ARect II p. 72 (a. 1540) : fores ... fregere voluit.gerund. fregendo:
AGZ XVII p. 385 (a. 1500) : hostia, postes, seracula ... cameras secando, fregendo.3. pl. ind. impf. act.
fregebant:
RachWaw p. 134 (a. 1530) : qui veterem murum fregebant.
Ib. infra qui murum fregebant et evehebant foris.3. sg. ind. plp. act. frangerat infra 21. 3. sg. con. perf. act. frangerit:
AGZ XIII p. 134 (a. 1443) : si que pars frangerit pactum.]
I.
propr.
A.
trans.
1.
łamać, tłuc, kruszyć, rozbijać, roztrzaskiwać,
gruchotać, rozwalać, burzyć; in partes
comminuere, rumpere, discutere, confringere, destruere.
Glossa
Pol.
KsgZPozn p. 334 (a. 1404) : pro scopulis, quos ... frangerat, wlgariter «rosipal».
Constr.
a.
sq.
ad. b.
sq.
cum:
Lites I p. 266 (a. 1339) : f-erunt murum ... cum machinis (cf. infra 41 ).c. sq. in c. acc. (v. gr. in frusta). d. sq. in c. abl. e. sq. per :
DŁUG. Hist. III p. 543 : carnificibus igneis forcipibus corpus eius per pecies f-ntibus.
Praec.
a. caput, cervicem,
guttur;itemcerebrum (
CodSil(M)
I
p. 72
a. 1150)
, collum (
Lites I
p. 297,
a. 1339).
b.
c.
acc.
rei frangendo effectae:
wykuć, wybić (otwór w murze); frangendo efficere (foramen in muro)
KsgŁawKr p. 263 (a. 1394) : in muro ... non hostium vel fenestras nec aliud foramen seu arcum f-re.
RachJag p. 283 (a. 1394) : scilindriorum ad tegendum foramina super domum muratam, per ventum f-ta.Ita saepius.
c.
panem (alicui, cum aliquo)
łamać, tzn. dzielić się z
kimś chlebem; cum aliquo
partiri, communicare.
Simili sensu
elemosynam :
PEREGR. fol. f Ib : elemosyna debet f-i ad tria ... secundo debet f-i cum illis, qui sunt in purgatorio.
Ib. fol. f IIa: elemosyna debet f-i illis, qui sunt in celo.
Inde pass.
dzielić się;
dividi, separari
DŁUG. Hist. I p. 45(= I p. 105 ed. nov.) : fluvii ... in subiectas regiones ... diverso itinere ex ipsa montis summitate decurrentes f-untur.
d.
litteras
złamać pieczęć listu; litterarum sigillum perfringere
DŁUG. Hist. IV p. 401 : rex apertis f-tisque litteris, quas ad eum ... Czarnkowsky ... detulerat ... continentiam earum singillatim recensebat.
e.
pass. (de
navibus) rozbijać się;
naufragium pati
(saec. XV ex. ).
f.
stagnum
spuścić;
demittere (piscinam)
CodSil II p. 15 (a. 1282) : si ... nobis infra quinque annos dictum stagnum f-re placuerit, ipsi de propriis sumptibus ... reparabunt, quodsi sepius quam singulis quintis annis f-erimus, nos ... reparare tenebimur.
g.
in imagine
aliquam in claustralibus virginitatis, claustra virginitatis alicuius
odebrać dziewictwo; virginem deflorare
ArHist V p. 161 (a. 1475) : eam in claustralibus virginitatis f-re non valuit.
ZabDziej II p. 573 (a. 1489) : incorruptam existentem oppressit et claustra sue virginitatis f-git.
2.
rozgniatać, miażdżyć;
contundere.
3.
drzeć, rozdzierać, rozrywać, szarpać; lacerare, dilaniare, rumpere.
4.
varia
a.
capillum
układać włosy;
componere, inflectere
(saec. XV ex. ).
b.
gressus
uczynić delikatnym; mollire,
effeminare.
B.
intrans.
1.
abs. kuć,
rąbać; cudere, caedere
KsgKaz p. 275 (a. 1392) : famulo eius muratoris f-nti in ponte dedimus VIII grossos.
2.
sq.
ad (in)
murum, in muro
kuć otwory w murze granicznym;
frangendo foramina in muro terminali efficere
KsgRachKr I p. 155 (a. 1341) : Pesco habeat potestatem f-ndi ad murum siue in murum vndique inferius et superius secundum suam utilitatem.
KsgŁawKr p. 18 (a. 1367) : Hermannus dat ... Michaeli VIII marcas pro medietate muri ut in ea possit f-re et edificare prout in sua.
Ib. p. 190 (a. 1392) : ut possit ... in ipsum ... murum f-re et infringere et ligna imponere.Ita saepius.
N.
locut.
manibus
załamywać ręce;
manus plangere
AKapSąd III p. 107 (a. 1506) : flens manibus f-ndo.
II.
transl.
A. aliquem
1.
osłabiać (na ciele);
debilitare, affligere.
Additur saepius abl. instr.,
v. gr. dolore,
morbo, senio sim.
2.
złamać na duchu, poskromić, zwyciężyć; aliquem
(alicuius animum) mollire,
infringere, contundere, domare, superare (praec.
pass. ).
N.
additur
abl.
molestia et ira :
DŁUG. Hist. V p. 409 : Turcorum Caesar f-batur molestia et ira.Cf. MIECH. Chr. p. 333 .
B. aliquid
1.
verba
wymawiać z trudem; moleste
pronuntiare.
2.
affectus
powściągać, poskramiać, hamować, przełamywać;
comprimere, cohibere, domare.
Saepissime dicitur iram, etiam
affectus terrenos (
DŁUG. Op.
p. 252
)
, delectationem suam (
JAC. PAR. Tract. fol.
B IIIb)
, naturam (
ArHist V
p. 242, a.
1332)
, oppositionem (
DŁUG. Op.
p. 43
)
, potentiam (
CodEp III
p. 111, a.
1461)
, superbiam (
DŁUG. Hist. V
p. 377
)
, voluntatem (
ArHist V
p. 242, a.
1332)
.
3.
a.
łamać, zrywać, naruszać, nie dotrzymywać;
rumpere, violare,
v.
gr.
fidem, foedus, ius, mandata, pacem, pactum
sim., item
concordiam
(
CodEp I 2,
p. 179, a.
1457)
, decretum
(
ib. III
p. 26, a.
1448)
, fidelitatem (
DŁUG. Op.
p. 630
)
,
fidei tesseram (
DANT.
in
Tom. VII
p. 325,
a. 1525)
, interpositionem poenalem (
ZabDziej III
p. 27, a.
1490)
, ligam (
CodEp III
p. 526, a.
1433)
,
promissionem
(
ib.
p. 26, a.
1448)
, castitatem suam (
CracArt I
p. 76, a.
1429
:
si in viduitate ... remanserit vel castitatem suam existens in viduitate non f-erit),
ieiunia (
KOMOR.
p. 125
)
, silentium (
VAdAnt
p. 29, 19
et saepius), vadium (
StPPP II
p. 280, a.
1423
;
AGZ XVII
p. 273,
a. 1491).
b.
unieważniać;
irritum facere, abolere
AGZ XIV p. 81 (a. 1443) : Steczkoni literas et munimenta non f-egimus alias «nye szlomilismi» et ... Steczko poterit apud ... regem impetrare eadem bona.
StPPP II p. 910 (a. 1496) : Eustachius ... ortilegium ... per aduocatum edictum f-egit et in nichilum redegit, adinuencionaliter committendo ortilegium ipsum denuo ad prefatum jus supremum ... importari.Ita saepius.
Syn.
in nihilum redigere cf.
supra 14
enervare, desertare, impedire (
StPPP VI
p. 159,
a. 1519)
.
c.
powstrzymywać, przerwać; impedire, prohibere
NIC. POL. p. 140, v. 19 : nec f-atur sudor, si venerit ... donec post sudorem fetidum veniat sudor dulcis et levis.