- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- N.
- L.
- K.
I.
propr. żelazo, ruda
żelaza; materia
ferrea.
N.
iur.
iudicium (examen) ferri candentis
sąd Boży, polegający na dotykaniu rozpalonego
żelaza przez
oskarżonego; iudicii (quod dicebatur
ordale) genus, quo reus, ut
innocentiam suam probaret, ferrum
ardens manu nuda tractabat
( KodMaz(K) p. 54 (a. 1138) : ibidem Sancta Maria (i. ecclesia BMV) habet iudicium f-i et aque pariter et duellum (cf. KodPol I p. 27).
KodMp II p. 86 (a. 1252) : habeat ... idem comes ... potestatem iudicandi ... ad aquam et f-um candens.
PommUrk III p. 47 (a. 1288) : admissimus etiam, quod iudicare poterunt f-um ... siue examen aquae.
KodWp II p. 55 (a. 1291) : omni iure Polonico, videlicet baculo, f-o, duello ... prefatus Bogumilus et eius successores libere utantur.Cf. Kutrzeba, Dawne polskie prawo sądowe p. 82 et CANDEO II 3 a.
II.
transl.
A.
narzędzia, przedmioty z żelaza służące do: instrumenta ferrea
ad:
1.
secandum, caedendum, confodiendum, exstirpandum apta
a.
lemiesz pluga;
vomer aratri.
Glossa
Pol.
ZabDziej I p. 33 (a. 1419) : f-um aratri dictum «lemesch».
AGZ XIII p. 508 (a. 1465) : receperunt Petro duo vomera alias «dwa lyemyescha» cum f-is aratrorum alias «s trzoszly».
Ib. : receperunt eidem Andree aratrum cum vomere et f-is «sz lemyessem y s trzoszlem».
StPPP XI p. 256 (a. 1472) : eidem Nicolao subtraxerunt f-um alias «plugowe szelasza» ... alias «plusznije szelasza».
AGZ XIX p. 522 (a. 1473) : eidem ... f-a alias «zelaza» aratri recepisti.
b.
nóż, miecz, grot; gladius,
ensis, cuspis.
c.
tłuczek (do moździerza); pistillum
RachWaw p. 322 (a. 1543) : pro f-o ad terrendum species in mortario ... grossos decem.
d.
serce dzwonu; cor
campanae
CracArt II p. 557 (a. 1540) : solvi Mathie ... fabro ab excipiendo, reparando ... et iterum imponendo f-o in campanam maiorem florenos 5.
e.
łopatka;
culter latior
RachWaw p. 322 (a. 1543) : pro f-o alias «lopathka» pro cera extirpanda de lapide.
2.
ad ligandum, colligendum, circumdandum, confirmandum aliquid
a.
łańcuch;
catena.
Glossa
Pol.
RachWaw p. 318 (a. 1543) : pro f-o dicto «kuna» ad ianuam stabuli civilis ... grossos quinque.
b.
obręcz na koło;
canthus, quo rota circumdatur
KsgKaz p. 37 (a. 1372) : pro f-is super rota, quod dicitur wolgariter «schenen».
TPaw IV p. 572 (a. 1394) : pro f-is ... «szini» in castro subtractis.
KsgKaz p. 338 (a. 1395) : pro f-o dicto «scheijn» ad ferrandas rotas.
RachDw I p. 229 (a. 1547) : pro 3 sexagenis «schyn» f-i ad necessitatem stabuli «schyna» per denarios sedecim.
c.
drut; filatum,
filum ferreum
RachDw I p. 61 (a. 1555) : transmisi in Lithwaniam torni et f-i filati ad colligandos modulos tormentorum bellicorum pecias 6.
d.
odrzwia, futryna;
antepagmentum
RachWaw p. 304 (a. 1542) : pro f-o ad ostium alias «odrzwia» ad murum ante ianuam castri, ubi globi iacent.
e.
podkowa; babatum
GŁOG. Alex. I fol. J 111a : equus subferratus est duobus f-is.
3.
varia
a.
poprzeczka żelazna służąca do podnoszenia lub obniżania górnego kamienia w
młynie lub w
żarnach; ferreum tignum transversum ad
lapidem molarem vel
lapidem molae manuariae elevandum et demittendum destinatum
KsgGrWp I p. 232 (a. 1396) : idem michi ... molendinum destruxit et misit suos homines, qui f-a fregerunt.
AGZ XI p. 181 (a. 1441) : ipsum Iohannes ... inculpaverat, quia sibi f-a de molendino furatus fuisset.Ita saepius.
N.
glossas
Pol.
ib. XVIII p. 218 (a. 1481) : f-um eiusdem molendini vulgariter «wrzeczyona» et «paprzycze».
b.
drąg lub pręt żelazny; contus vel virga ferrea
RachWaw p. 63 (a. 1525) : pro sex f-is magnis, infixis ad murum, super quibus ponuntur «zyrdzy» ad appendendum vestes.
Ib. p. 93 (a. 1526) : f-is magnis alias «svornie» ad «siostrany» super habitationibus.
Ib. p. 92 (a. 1526) : a reformatione 2 f-orum magnorum, super quibus stant «globy» deaurati.
Ib. p. 158 (a. 1530) : pro 10 f-is magnis alias «drągy», quibus utuntur muratores in impositione fundamenti murus.
c.
klamka; ansa ostii
AKap Sąd II p. 611 (a. 1473) : duo stabant sub ambona et tercius ... in hostio zacristie, tenendo f-um hostii, quo clauditur.
RachWaw p. 90 (a. 1526) : pro ... f-is alioqui «clamki».
d.
zawiasy: cardines
RachJag p. 274 (a. 1394) : pro tribus f-is seu appensuris wlgariter «za zawassi» pro hostijs appendendis.
RachWaw p. 302 (a. 1543) : pro f-o, alias «czop», in quo ostia volvuntur.
e.
strzemię; stapes
*MPH I p. 327 (saec. XI) : adeo ... tolerabat algorem, ut volens de equo descendere, vix pedem ab subhaerente f-o disiungeret.
Constr.
a.
sq.
gen.
b.
sq.
ad.
c.
sq.
pro.
d.
sq.
super
(cf.
et 135, 25 et 2).