Ogólne
Pełne hasło
Więcej

LIBERALIS

Gramatyka
  • Formyliberalis
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -e
  • Część mowyprzymiotnik
Znaczenia
  • I. homine libero dignus, magnanimus, probus.
    • 1.
      • a. + artibus (disciplinis, studiis qui in trivio et quadrivio tradebatur.
      • b. + opus qui hominem liberum decet
      • c. qui liberat?
    • 2.
      • a. largus, munificus, prodigus, beneficus.
      • b. formosus (saec. XVI).
  • II.
    • 1. + anni liberales 2. decima i. q. libertatis (cf. s. in fundos nobilium, quos propriis aratris colebant, imposita
    • 3.
    • 4. + potestas liber

Pełne hasło

LIBERALIS, -e
  • F.
  • Th.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • N.
  • K.
I. godny człowieka wolnego, szlachetny, wspaniałomyślny; homine libero dignus, magnanimus, probus.
Praec.
1. de rebus
a. de artibus (disciplinis, studiis sim.): wyzwolony; qui in trivio et quadrivio tradebatur. Etymologias m. ae. affert
GŁOG. Don. fol. B Ia : artes dicuntur I-es quatuor de causis: prima, quia habens eas libere potest opus earum exercere quocumque impedimento extrinseco superueniente ... secunda de causa dicuntur artes 1-es, quia olim homines liberi et nobiles solum illis artibus instruebantur; tercia causa, quia liberant homines a curis terrenis ... quarta de causa dicuntur artes 1-es, quia studentes illas artes secundum leges imperiales liberi sunt in omnibus tributis et vectigalibus principum et imperatorum.
b. opus godny człowieka wolnego; qui hominem liberum decet
WŁODK. ScrSel I p. 70 : opus ... dicitur servile vel 1-e per respectum ad agentem.
Ib. p. 71 : licet opus spirituale proprie concernat bonum anime, quae libera est et ideo I-e dicitur.
Ita saepius.
c. taki, który wyswobadza? qui liberat?
NIC. BŁ. Serm. I p. 129 : venite et bibite absque vlla commutatione vinum et lac (Vlg. Isai. 55,1 ), id est humanitatem tanquam lac et diuinitatem tanquam vinum et sic erit I-e vinum.
2. de hominibus
a. szczodry, hojny, wspaniałomyślny, łaskawy; largus, munificus, prodigus, beneficus. Glossa Pol.
RFil XXIII p. 298 (a. 1453) : 1-es et largi «swyebodny a sczedzrzi».
Per enallagen quandam dicitur de rebus (cf. Th. VII 2,1292,82 sq.), v. gr. de benevolentia et gratia (infra 31), concessione ( KodWp II p. 86, a. 1294) , donatione ( ib. I p. 4 . saec. XIII) , munificentia ( KodPol I p. 46, a. 1242 et saepius), oblatione ( KodMp IV p. 505, a. 1450).
N. constr.
α. sq. dat.
DokMp II p. 256 (a. 1437) : ut ... fratribus reddamur magis 1-es.
β. sq. abl. (dat. ?)
CALLIM. Hist. p. 78 : neque usquam 1-iorem indulgendis diuitiis fuisse constat,
γ. sq. ad:
PEREGR. fol. o IIb : solent enim ad dona plurimum esse 1-es.
δ. sq. de:
IurMas II p. 38 (a. 1482) : ut ... incole nostram eis beniuolenciam et graciam senciant munificam et de aliquo subventionis presidio 1-em.
Cf. ib. p. 43 .
ε. sq. erga:
AAlex p. 400 (a. 1504) : experietur sua illustritas fraternam maiestatem erga se in provisione 1-em.
ζ. sq. in c. acc. personae.
η. sq. in c. abl.
b. piękny, przystojny; formosus (saec. XVI).
II. ad sensum vocis quae est liber proxime accedit in locut.
1. anni liberales lata trwania tzw. wolnizny; i. q. libertatis (cf. s. v. 1385,28)
KodWp III p. 255 (a. 1354) : nulla alia thaberna debet ... locari in predicta hereditate, nisi elabentur anni 1-es.
2. decima tzw. dziesięcina wolna, składana przez rycerstwo z ziemi uprawianej własnymi pługami; in fundos nobilium, quos propriis aratris colebant, imposita
KodWp II p. 265 (a. 1309) : super decimis 1-bus non recipiendis de parrochia vel dyocesi aliena.
Cf. LIBER supra 1369,14 sqq. et LIBERE infra 1377,43 sqq.
3. denarius
4. potestas wolny, swobodny; liber
DokKujMaz p. 368 (a. 1298) : omnem voluntatem ac potestatem venandi ... habeat omnimode 1-em.
PommUrk VII p. 82 (a. 1327) : dantes eidem ... 1-em potestatem agendi ... litem contestandi.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)