- Dc. (Pol.
- et
- Bo hem.),
- B.
- N. (Pol.
- et
- Bo hem.),
- K.
I.
propr. miara
powierzchni pola (wielkości zmiennej)
lub obszar ziemi tej wielkości
(zwł. uprawianej przez chłopa czynszowego);
agri mensura
(variae magnitudinis) vel modus agri (praec. culti, a quo colonus censum domino solvebat)
KodPol III p. 25 (a. 1236) : addimus ... ducentos 1-os Franconicos ciuibus per agriculturam exercenda (sic ).
KodMp I p. 99 (a. 1271) : hereditatem ... dedimus ... Johannj ... ad quinquaginta mansos vel l-os iure Nouoforensi locandam.Ita passim saec. XIII-XVI.
Explicatur
Tom. V p. 124 (a. 1520) : fertones ... duplices ... kmethones ... ex singulis suis agris possessionatis, quos 1-os vel mansos vocant, solvant.Glossae Pol.
PrPol p. 36 (a. 1386) : tres cum medio 1-os dictos ... «srzeb» (cf. TPaw VII p. 114, a. 1419; DokListPł p. 243, a. 1460; TArch p. 183, a. 1489; ib. p. 94, a. 1489; cf. TPaw VII p. 396, a. 1424 : medium 1-um in Bodzyanowo wlgariter «polrzebek»).
StPPP VIII p. 951 (a. 1400) : 1-os dictos «lance».
GLt p. 22 : mansus, 1-us «lan» (cf. AGZ XVI p. 258, a. 1495 : duas partes 1-i alias «na pollanyv»).
DokMp VII p. 305 (a. 1430) : quadraginta 1-os wlgariter «wloki».
KsgDoch p. 157 : de 1 l-o dicto «folwarky» decima manipularis.
Syn.
mansus (cf.
1231,50 et passim), ager (
ZabDziej I
p. 50, a.
1445
;
KodTyn
p. 524, a.
1482)
, area (
DŁUG. LibBen I
p. 249
)
, sors (
KodTyn
p. 170, a.
1392)
, virga (
DŁUG. LibBen I
p. 591
).
Additur
agri (agrorum:
KsgKaz
p. 219, a.
1388
;
DokMp V
p. 24, a.
1403
et saepius); simili sensu
lanei ager (
KodTyn
p. 525, a.
1482
;
ProtWoz
p. 77, a.
1508)
vel campus (
DŁUG. LibBen I
p. 112
).
Occ.
a.
prati :
AGZ XIX p. 377 (a. 1489) : tres 1-os pratorum.
b.
pro (ex)pellendo (et pascendo) grege:
DokMp VI p. 154 (a. 1397) : pro expellendo grege duos 1-os, quod wlgariter «skothnycza» nuncupatur.
Ib. VII p. 402 (a. 1433) : 1-um liberum pro pellendis et pascendis gregibus alias «vigon».
Distinctiones notabiliores (respicitur condicio) α. exstirpatus (opp. non exstirpatus in vastitate: DokMp I p. 359, a. 1409) , fundatus ( TPaw VII p. 233, a. 1421, cf. ), locatus (opp. desertatus: StPPP VIII p. 755, a. 1399) , possessionatus (possessus: DokMp I p. 212, a. 1381 et saepius; opp. desertus: AGZ XVII p. 5, a. 1469 et saepius).
β. censualis (
DokMp VI
p. 104, a.
1393,
cf.
supra II 310,9 sqq.
)
;
simili sensu
;solubilis ((
ib.
p. 132, a.
1395)
;
;opp. liber (
KodMp II
p. 175, a.
1289
et saepius; additur
ab omni censu et quolibet proventu:
DokSul
p. 363, a.
1394)
.
respicitur magnitudo
α. communis (
KodTyn
p. 170, a.
1392).
β.
Franconicus
(cf.
1231,47 et saepius;
additur
Maydeburgensis :
DokMp I
p. 438, a.
1420
; item
Teutonicus
DokMp VII
p. 38, a.
1419).
Glossa
Pol.
AGZ XI p. 388 (a. 1453) : villam ... cum 1-is Franconicis ... «dlye» (i. longis ) nuncupatis.respicitur mensura
Visit. p. 28 (a. 1511) : 1-us continet in se XII stadia et alibi XIII ... in latitudine vero 1-us XX sulcos continet.Ib.
p. 158 (a. 1511) : quilibet 1-us LX sulcorum est.
IurMas III p. 32 (a. 1528) : mansi terrae Masoviae «włoki» ... dicti ... minores sunt ... quam mansi terrarum Poloniae, qui 1-i dicuntur.
RegPerc p. 299 (a. 1574) : 1-us seu mansus integer habet latitudinem sex stadiorum agri, quodlibet ... stadium longitudinis ulnarum 175 esse debet.
Ib. p. 300 (a. 1574) : 1-i Franconici et Teutonici mensuratio: latitudinem habet mensurarum 12 ... longitudinem mensurae 260.
N.
medius
półłanek, obszar
równy połowie łanu
KodMp II p. 175 (a. 1289) : agrorum ... continentium medium 1-um paulo plus tribus vel quatuor iugeribus.Cf. Ad rem cf. E. Stamm, Miary powierzchni w dawnej Polsce, Kraków 1936, p. 9 sqq.
Constr. (indicatur possessor)
a.
sq.
gen.
,
v.
gr.
scoltetorum (
KodMp IV
p. 445, a.
1446)
, plebani (
PomnLw II
p. 121, a.
1412),
item civitatis (
ib. III
p. 10, a.
1414)
, oppidi (
VisitByt
p. 27
)
.
b.
sq.
adi.
,
v.
gr. advocatialis (
KsgDoch
p. 433
)
, cmethonalis (
DŁUG. LibBen I
p. 7
et saepius)
laicalis (
DokKKr I
p. 20, a.
1287)
, patronalis (
KsgKaz
p. 329, a.
1394)
, sutorius (
KodWp II
p. 497, a.
1337)
.
Iuncturae verbales selectae
laneum (-os)
α.
collocare (
DokMp VII
p. 22, a.
1419,
cf.
supra II 599,14
sqq.;
oblocare :
AGZ XVIII p. 148, a. 1477 : 1-um pro sua utilitate oblocare alias «ossadzycz»).
β. exstirpare (
DokMp I
p. 341,
a. 1406)
; simili sensu facere (
ib.
p. 323,
a. 1404),
item excolere (
KodMp IV
p. 445,
a. 1446)
.
γ. tenere (
DŁUG. LibBen II
p. 112
)
; simili sensu in laneo sedere (
DokMp I
p. 413,
a. 1417
; residere:
StPPP VI
p. 51, a.
1510
et saepius).
II.
meton. chłop siedzący na łanie; de colono agrum
colente
DokMp I p. 255 (a. 1392) : elapsa libertate quivis 1-us pro omnibus solutionibus ad dominium nostrum pertinentibus tres fertones tenetur expagare.