Ogólne
Pełne hasło
Więcej

ONUS-2

Gramatyka
  • Formyonus, honus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -eris
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I. propr. moles,sarcina. pondus
  • II. transl.
    • A.
      • 1. incommodum, molestia, labor.
        • α. + uno onere una opera
        • β. + cum onere et sudore graviter, incommode iniqua condicio, servitus
      • 2. obligatio,
        • α. + in onere alicuius esse i.q. obligatum esse
        • β. + sub (fide honore et) onere iuramenti (praestiti) teneri sub onere conscientiae iuxta onus conscientiae iure iurando praestito
        • γ. + ex (sub) onere ex officio
        • δ. + in onus titulo, loco
      • 3. tributum,munus
        • a. gen. explic.
        • b. + bellica civilia tributalia et censualia expensae
    • B.
      • 1. debitum, munus, officium.
        • a. gen.
          • α. eccl.+ ecclesiae curae animarum cantandi missam in celebranda missa
          • β. iur.+ arbitrationis compromissi exsecutionis exsecutoris fideiussoriae iudicatus probationis procurationis mandatumcausae
        • b. + in
      • 2. honor,dignitas, officium,
        • a.
        • b.
  • III. + umeri:

Pełne hasło

ONUS s. HONUS, -eris n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H. (ho-),
  • N.
  • O.
I. propr. ciężar, ładunek; moles,sarcina. Occ. waga; pondus
RevVlad p. 1 : aestimatio siliquarum pro o-e aestimatur.
II. transl.
A.
1. trud,wysiłek, uciążliwość; incommodum, molestia, labor.
Locut. adv.
α. uno onere za jednym razem; una opera
GALL p. 52,3 : sit tuum quantumcumque uno h-e deportare ... conaris (cf. ChrPP p. 450).
β. cum onere et sudore uciążliwie, z trudem; graviter, incommode
KodMp II p. 265 (a. 1329) : vitam communem ducunt religiosi non cum modico o-e et sudore.
Occ. niewola, ucisk; iniqua condicio, servitus
CantMAe I nr. 52, v. 7b: quod te duce simus tuti pharaonis o-e.
2. obciążenie, zobowiązanie (zwł. pieniężne); obligatio, praec. expensarum, solutionis, debitorum sim., item residentiae personalis ( DokMp VIII p. 63, a. 1439).
N. locut.
α. in onere alicuius esse mieć wobec kogoś zobowiązania; i.q. obligatum esse
PommUrk III p. 451 (a. 1283) : si ... actor ... fuerit in o-e alicuius.
Formulae in textibus iur. obviae
β. sub (fide vel honore et) onere iuramenti (praestiti) pod przysięgą; iure iurando praestito, v. gr. teneri sim.( HumRef p. 8, a.1400 ; KodUJ I p. 89, a. 1410 ; CodEp II p. 44, a. 1411 ; AUnii p. 53, a. 1413 ;et saepius);simili sensu sub onere conscientiae (( CracArt suppl. II p. 73, a. 1436 ; AGZ II p. 140, a. 1453) ;vel iuxta onus conscientiae ( ZapSądWp I p. 146, a. 1403 : iudex iuxta ius et h-s consciencie wlgariter «poduszi» recognouit).
γ. ex (sub) onere z tytułu; ex officio
AKapSąd II p. 61 (a. 1425) : o-e reverencie et obediencie, ad quam nobis de iure tenemini ... precipimus.
StPPP III p. 39 : dignitarii ... ad illa sunt ex o-e dignitatum et officiorum suorum districtius obligati.
δ. in onus tytułem; titulo, loco
ARect I p. 832 (a. 1537) : vestem ... dederat in o-s vadij.
3. świadczenie, danina, podatek; tributum,munus.
Praec.
pl. ciężary prawa książęcego; iuris feodalis munera
CodSil(M) III p. 126 (a. 1226) : liberum ... tam a solutione decimarum ... quam servitiorum aliorumque o-um quorumcumque.
KodMp I p. 21 (a. 1234) : prestantes ... sibi ab omnibus o-bus in sylua ... angariarum ... absolutionem.
Ita passim saec. XIII-XV. Glossa Pol.
KodTyn p. 497 (a. 1471) : bona praemissa ... eximimus ab omnibus o-bus, consuetudinibus, quae vulgariter «scharwarki» nuncupantur.
Iuxta posita
angariae ( AUnii p. 200, a. 1569) , expensae ( KodWp III p. 48, a. 1356) , gravamina ( DokMp I p. 150, a. 1365) , iura ( DokKujDobrz p. 32, a. 1317 et saepius), praestationes ( KodWp I p. 212, a. 1246) , servitia (cf. et saepius).
Additur
a. gen. explic. ,v. gr. angariarum (cf. supra 1029,46), census ( KsgDoch p. 143 ) , defensionis ( ArHist V p. 262, a. 1506) , expeditionis bellicae ( DokMp I p. 172, a. 1369 et saepius), laborum ( ArPrawn I p. 207, saec. XV) , solutionis ( DokMp I p. 144, a. 1364 et saepius), servitutis ( AKapSąd II p. 938, a. 1504), item hospitalitatis ( KodWp III p. 759, a. 1303) , prandiorum ( ArPrawn X p. 482, a. 1416).
b. adi. ,v. gr. bellica ( Tom. IV p. 225, a. 1518) , civilia ( DokPrz p. 67, a. 1522 et saepius), tributalia et censualia ( StPPP VI p. 162, a. 1519) . Occ. koszty, płatności; expensae
KodWp III p. 77 (a. 1357) : pro sustentacione rectoris ipsius ac eciam ad alia o-a supplenda eidem ecclesie decimas ... attribuimus.
RachBon III p. 110 : distributa in o-a domus exactionis frumentariae.
B.
1. zadanie (do wykonania), obowiązek, funkcja; debitum, munus, officium.
Dicitur
antae gravitatis ( KodMp IV p. 272, a. 1432) , tanti ponderis ( GALL p. 2,5).
Definitur
a. gen. , v. gr. matrimonii concludendi ( DŁUG. Hist. IV p. 279 ) , templi ( CIOŁ. Lyr. p. 157 ).
Praec.
α. eccl. (refertur ad munera sacerdotum) ecclesiae ( ŁASKI LibBen I p. 60 : pro o-bus ... ecclesiae supplendis tenet et observat presbyter duos vicarios; cf. ib. p. 650) , curae animarum ( AKapSąd II p. 626, a. 1477) , cantandi missam ( DŁUG. LibBen I p. 451 ; ;item in celebranda missa , cf. infra 46); simili sensu abs.
ŹrWaw I p. 37 (a. 1471) : mansionarii ... o-a alias unam missam septimanatim ... adimpleant.
Ib. II p. 128 (a. 1512) : triginta marcas ... pro fundando altari ... in vim et spem o-um ... per ipsos altaristas ... pro anima Jacobi ferendorum.
β. iur. arbitrationis ( APozn II p. 18, a. 1472) , compromissi ( ib. I p. 362, a. 1464), exsecutionis testamenti ( AKapSąd III p. 378, a. 1500 ; item exsecutoris : StPPP VI p. 224, a. 1523) , fideiussoriae ( DokMp VIII p. 100, a. 1440) , iudicatus ( StPPP II p. 192, a. 1413) , probationis ( KodUJ I p. 145, a. 1424 et saepius), procurationis ( Lites I p. 67, a. 1339 ; syn. mandatum : KodTyn p. 493, a. 1470 et saepius; simili sensu causae :
StPPP VIII p. 757, a. 1399 : prepositum ... contra Pelkam intercessit assumens in o-s causae).
b. constr. sq. in c. abl.
DokMp I p. 225 (a. 1385) : rector... ecclesie ... o-s in celebranda missa omni die sabbati de ... gloriosa Dei genitrice Maria ... non recusaret.
DŁUG. Op. p. 425 : quo ... o-a ecclesiae Cracoviensis in administranda cera et vino decentius explerentur.
2. urząd, godność; honor,dignitas, officium, v. gr. archidiaconatus (syn. officium: DŁUG. LibBen I p. 78 ) , episcopatus (syn. honor id. Hist. V p. 36 ) , dignitatum et officiorum ( StPPP III p. 39 ) , cancellariae ( ArPrawn I p. 206, saec. XV) , regiminis ( DŁUG. Hist. II p. 67=III p. 80 ed. nov.) , sacerdotii ( StSyn III p. 36 ), item gubernatoris ( DŁUG. Hist. IV p. 547 ) , rectoris ( KrMU p. 56, a. fere 1413). Occ. sq. adi. pontificale (syn. munus: ArPrawn I p. 486, a. 1564) .
Iuncturae verbales notabiliores ad I—II:
a. onus (as)sumere; simili sensu acceptare ( AKapSąd III p. 193, a. 1518) , amplecti ( CodVit p. 603, a. 1423) , recipere ( Lites II p. 146, a. 1413), porro ferre (item inferre: StPPP VI p. 384, a. 1530 ; perferre: AKapSąd II p. 626, a. 1477 ; sufferre: HumRef p. 9, a. 1400 et saepius);simili sensu absolvere ( Tom. IV p. 255, a. 1518) , administrare ( DŁUG. Op. p. 23 ) , curare ( Tom. VII p. 267, a. 1525) , exercere ( KodWp V p. 246, a. 1416 et saepius), exhibere ( KodKujDobrz p. 32, a. 1317 et saepius), explere ( KodUJ I p. 62, a. 1404 et saepius; (ad)implere: ArHist XII 2, p. 336, a. 1411 ; ŁASKI LibBen I p. 650 ; ; supplere ib. p. 60 ; ; complere: AGZ III p. 248, a. 1485 ; item onerum completio: AKapSąd III p. 346, a. 1525) , facere ( KodWp V p. 246, a. 1416 ; perficere: Tom. IV p. 255, a. 1518) , gerere ( ArHist V p. 262, a. 1332) , habere ( DŁUG. LibBen I p. 451 ) , impendere ( KodUJ IV p. 102, a. 1529) , intercedere ( AGZ VII p. 186, a. 1494) , obire ( DokPrz p. 67, a. 1522 et saepius; subire: KodKrak p. 592, a. 1460) , observare ( KodWp III p. 759, a. 1303 ; Visit. p. 308, a. 1431) , peragere ( Tom. III p. 327, a. 1515) , praestare ( RevVlad p. 49 ) , prosequi ( CodVit p. 1067, saec. XV) , solvere ( CIOŁ. Lyr. p. 157 ) , tenere ( KodUJ III p. 154, a. 1490 ; sustinere: MatPis II p. 2, a. 1533) , tollere ( IANIC. p. 17, v. 90 ), item ad onus teneri ( MatPis II p. 2, a. 1533) , se astringere ( ZabDziej III p. 5, a. 1490) , oneri se submittere ( APozn II p. 18, a. 1472 ; CorpJP III p. 278, a. 1513).
Opp.
oneri succumbere (saec. XV), cedere ( DŁUG. Hist. V p. 36 ) , renuntiare ( PommUrk II p. 381, a. 1278).
b. onus (alicui) annectere, committere, dare, imponere, simili sensu adiungere (umeris alicuius: AGZ VII p. 117, a. 1469) , redigere (in aliquem: DŁUG. Hist. V p. 517 ).
Opp.
onus exonerare ( KADŁUB. p. 178 ) , sopire ( ib. p. 57 ), removere ( DokMp I p. 150, a. 1365), item aliquem ab onere absolvere ( KodWp I p. 212, a. 1246 ; etiam ab oneribus absolutio: KodMp I p. 21, a. 1234) , eximere ( DokMp I p. 144, a. 1364) , ab (in) onere relevare ( KodMp II p. 208, a. 1303 ; KodWp III p. 48, a. 1356) .
III. (singulare) ramię; confunditur c. voce umeri:
KodMaz(L) p. 136 (a. 1400) : que in h-bus, dorso vel brachio hominis deportari possint.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)