- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- N.
- K.
I.
A.
propr.
1.
dający się wziąć do ręki,(pod)
ręczny; qui manu (com)prehendi potest, in promptu est, v.
gr.
campanula (
InwKKr
p. 239
)
, candelabrum
(
ib.
p. 225
), missale
(syn.
parvum:
ib.
p. 167
), libra seu pondus (parvum domesticum:
KodKrak I
p. 309, a.
1502)
, regestrum (
RachWaw
p. 9, a.
1507)
, scutum (
CracArt II
p. 536, a.
1532
:
scuta m-ia alias «pawiose»).
N. in
imagine
gladius
(i. q. saecularis)
MARTIN. OP. Chr. p. 96 : duo gladij, videlicet spiritualis et m-is, qui sufficiunt ad regnum Ecclesiae ... id est pontificalis auctoritas et imperialis potestas.
2.
a.
ręcznie wprawiany w ruch; qui manu movetur (vel proicitur), v.
gr.
molendinum
(
CorpJP III
p. 448, a.
1519
:
de molendino m-i alias «o żarnowem młynie»; [cf.
tamen sensu diverso 104, 38-9)
, item sagitta (
StPPP VII
p. 111, a.
1497)
.
b.
wykonywany przy pomocy rąk, ręczny (o
pracy);
qui manibus perficitur vel
exercetur
PommUrk II p. 424 (a. 1280) : veniatis in adiutorium ... subsidio m-i.
IusMet p. 142 (a. 1426) : carbonistae ... lignicidae caeterique officiis m-bus ... in montanis quomodolibet servientes.Ita saepius, praec. labor ( ŁASKI LibBen II p. 285 ) , obsequium (opp. pedestre : OrdUst p. 29, a. 1570) , opera ( MPH IV p. 498, saec. XV ex.ex), item blandimentum ( COPERN. OpM p. 94 : m-bus blandimentis (Gr. χειροήθεσι κολακείαις).
N.
α.
certamen
sim.: walka wręcz; quod cominus fit
DŁUG. Hist. I p. 521 (= II p. 290 ed.nov.) : m-e personaleque inter obsessos et obsidentes fieret certamen.
Ib. IV p. 714 : fortia ... pro m-i pugna castella.
β.
factum
rękoczyn; vis
manibus illata
PommUrk IV p. 263 (a. 1307) : vasalli propter homicidia vel alia m-ia facta perpetrata ... debent ... coram iudice civitatis iuri stare.
N.
locut.
in facto manuali
na gorącym uczynku;
crimine recenter
commisso
KsgRachKr II p. 24 (a. 1369) : fures cum suis furtis in facto m-i usque in domus Judeorum insecuntur ibique absconduntur.
ŁASKI ComPriv fol. 178a : violator in m-i facto deprehensus.
γ.
medicina
medycyna praktyczna;
explicat
GŁOG. Don. fol. B Ib : sexta ars mechanica est medicina practica vel m-is.
3.
(singulare, e
Germ.
Hand-werker
?) abs.
loco subst.
manualis,,
-is
m.
pracownik fizyczny;
qui manibus laborando victum
quaerit
DokMp VIII p. 28 (a. 1438) : lignicidis, carbonistis et quibusvis m-bus montanis et plumbifodinis deservientibus.
B.
meton.
1.
własnoręczny, osobisty; qui propria manu fit
*KodTyn p. 501 (a. 1472) : post cuius ... literae exhibitionem et per nos m-em eiusdem receptionem.
KomKadł p. 276 : quam ecclesiam episcopus protegebat m-i fortitudine ac sua deuota oratione (cf. ib. infra dum fortitudinem corporalem exercebat).
N. iuncturam
abundantem
Cod Sil XV p. 168 (a. 1441) : ponit sua m-i propria manu, quod etc.
2.
będący w powszechnym użyciu, ogólnie przyjęty,
zwykły; qui in usu est, communis
KodMaz(K) p. 115 (a. 1198) : dux ... tres marchas m-is argenti de domo Dei monetarijs dari decreuit.
CodSil(M) III p. 201 (a. 1224 esse dicitur est vero saec. XIV) : donacionem trium marcarum m-ium argenti.
KodMp I p. 83 (a. 1264) : aduocato ... quinque marcas argenti m-is ac communis soluendas ... assignamus.Etiam de abstr. , v. gr. distributione (
KodWp V p. 360, a. 1423 : canonici obuenciones ... diuinis officijs interessentes ... pro cottidianis et m-bus distribucionibus singulis diebus distribuant), practica (
NIC. BŁ. Tract. fol. a VIIa : restat nunc ponere practicam m-em circa huius sacramenti i. baptismi dispensationem).
II.
iur.
t.t.
A.
1.
ferrum
sąd Boży polegający na dotykaniu przez oskarżonego ręką
rozpalonego żelaza; iudicii genus, quo
reus, ut innocentiam suam probaret, ferrum candens manu nuda
tractabat
MonDipl p. 54 (diploma spurium saec. XIII) : examina uomerum, aque et caldarij atque m-e ferrum ... dicte ecclesie ... contulimus.Ad rem cf. Kutrzeba, Dawne polskie prawo sądowe p. 82 et
2.
sententia
kara obcięcia ręki;
i. manus amputandae
CodPom p. 412 (a. 1229) : abbas ... omnes causas ... siue pertineant ad sententiam m-em siue capitalem ... iudicet.
ŁASKI ComPriv fol. 241b : reus m-i sententie subiacebit.
Item
iudicium (ius)
sąd uprawniony do orzekania tego rodzaju kary; quod sententiam huiusmodi ferre poterat
PommUB p. 16 (a. 1215) : villas ... cum ... iuris integritate, iudicio capitali et m-i ... damus.
KodPol II p. 631 (a. 1289) : fundum fratribus in Olywa ... cum omni prosperitate ac juris integritate ... judicio maiori et minori, capitali videlicet et m-i ... donamus.
3.
wyrażony symbolicznym włożeniem dłoni w dłoń drugiej
osoby (na znak przyrzeczenia, zwł. wierności lub
posłuszeństwa); qui manu in alterius manum symbolice imposita
fit (de fide, promissione vel
oboedientia praestanda)
PommUrk III p. 445 (a. 1277) : prepositus ... sanctimoniales ... visitabit, nobis ([i. episcopo) ]facta primo obedientia m-i.
KsgHenr p. 74 (diploma a. 1282) : omni iuri ... renunctiauit ... fide super premissis prestita m-i.
PommUrk II p. 505 (a. 1283) : vniti sumus m-i federe cum nostris militibus ... et conuenimus in hunc modum.
Explicatur
GLcerv p. 629 : m-is obedientia quam subditi tenentur praelatis sine scriptura et iuramento.Ad rem cf. Dąbkowski, Prawo prywatne II p. 361. Ita passim saec. XIV—XVI,praec. promissio ( ArHist V p. 431, a. 1450) stipulatio ( KodUJ I p. 31, a. 1400 ; AKapSąd III p. 229, a. 1430) , fideiussoria ( ARect I p. 574, a. 1517), etiam iuramentum (i. cruce manu propria tacta praestitum ZabDziej IV p. 3, a. 1543) .
B.
1.
(de hominibus) taki, którego dowolnie można usunąć ze stanowiska (zwł.
kościelnego), odwoływalny; qui ad nutum munere
(praec.
eccl. )
privari a superioribus potest
Ztschr. II p. 364 (a. 1361) : capella pro sustentatione ... decem mansionariorum, quos ibidem fore volumus m-es.
KodKKr II p. 81 (a. 1381) : quos mansionarios cum dicto precentore ibidem fore volumus m-es siue temporales et non perpetuos.Ita passim saec. XIV—XVI.
Syn.
temporalis (cf.
),
ad nutum removibilis (
KodWp V
p. 430, a.
1426)
, ad arbitrium
praelatorum et canonicorum destituendus et substituendus (
DŁUG. LibBen I
p. 499
).
Opp.
perpetuus (cf.
et saepius).
Item de profanis
molendinator (
CodEp III
p. 428,
a. 1496
; syn. anniversarius:
Tom. V
p. 9, a.
1519)
, tabernator
(syn. temporalis:
CorpJP III
p. 596,
a. 1520
;
StPPP III
p. 135
),
etiam medicus civitatis (
KodUJ III
p. 233, a.
1505)
.
2.
de rebus
a.
czasowy, taki z którego można być usuniętym; quod ad arbitrium superiorum adimi potest (de officiis eccl. )
KodWp I p. 587 (a. 1248) : beneficia m-ia possint solis residentibus ... elargiri.
AnnCrac p. 190 (saec. XV med.med) : dando ipsum altare in officium m-e ... Nicolao ... notario.
DŁUG. LibBen I p. 226 : episcopus Cracoviensis ... altare m-e creavit ... ut notarius capitularis ... totiens quotiens placuerit capitulo amovendus altaris praefati proventus habeat.Ita saepius, praec. beneficium, officium sim. (opp. perpetuum: KodUJ IV p. 112, a. 1532) , occ. salarium (rectoris scholae cathedralis KsgDoch p. 396 ).
b.
oddany na czasowy użytek; ad tempus concessus
JusPol p. 311 (a. 1472) : de molendinis m-bus sive annalibus a qualibet rota molendinator solvat per tres grossos.
TArch p. 9 : thaberna concessa m-is (ita passim ib.).
OrdUst p. 10 (a. 1530) : incolae domos ... et areas m-es haereditarias non habentes.
Item
detentio et possessio (tabernae mercatoriae
CracArt II p. 556, a. 1540)
.