Ogólne
Pełne hasło
Więcej

MAGNUS

Gramatyka
  • Formymagnus, mangnus, magna, , maior, maius, maior, maxima
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -a, -um -orum -is -oris -is -ae
  • Część mowyprzymiotnik
  • Rodzajnijakinijakimęskiżeński
Znaczenia
  • I. propr.
    • A.
      • 1. + pratum mediocre: moneta (pecunia, minuta grossus: amplus, grandis, v. gr.
        • a. comp.
        • b.
        • c. geom.+ circulus
        • d.
          • α. transl.+ magni magno (vendere facere (pendere) MAGNIFACIO MAGNIPENDO. magno pretio observare, colere (saec. XV). magnopere, v. gr.
          • β. + a magno ad minus omnino
      • 2. longus, diuturnus, v. gr.
      • 3. clarus, sonorus.
    • B.
      • 1. + ferae (animalia) statura grandis. Praec. ferae grandiores
      • 2. adultus.
      • 3. phil.+ substantialiter:
  • II. transl.
    • A.
      • 1. + sigillum maius: via grandis, gravis, magni momenti v. gr.
        • a. eccl.
          • α. + ara (altare) principalis
          • β.
          • γ. + missa maior: i. g. sollemnis
        • b. iur.
          • α. + causa maior
          • β. + iudicium (ius):
          • γ. + poena
          • δ. + testimonium:
        • c. astr.
      • 2. firmus, diligens, v. gr.
      • 3. bonus, certus, efficax, v. gr.
      • 4. magnificus, splendidus, spectandus.
    • B. excellens, dignitate praestans.
  • I.
    • A.
      • 1. eccl.
        • a.
        • b. + ecclesia i. q. cathedralis
        • c. + psalmus explicat
        • d. + clericus in maioribus diaconus vel presbyter
      • 2. iur.
      • 3. phil.+ philosophia naturalis propositio definit
        • γ. + suppositio magis universalis
      • 5.
        • β. nat.
        • γ.
    • B.
      • 1. + annis adultus, qui ea aetate est, qua iure agere licet
      • 2. + natu grandior (aetate).
      • 3.
      • 4.
    • C.
      • 1. + maius magis (saec. XVI).
      • 2. + ad maius maxime
      • 3. + ad secundum) maius et minus plus minusve
  • II. superl.
  • III.
    • 1. homo dignitate praestans.
    • 2. + domus (maiordomus) aulae principis praepositus
    • 3. priores, proavi.
  • I. phil.+ propositio explicatur
  • II. + ad maximum maxime

Pełne hasło

MAGNUS s. MANGNUS, -a, -um comp. maior, superl. maximus
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
I. propr.
A. de rebus
1. wielki, duży, rozległy; amplus, grandis, v. gr. pratum (opp. mediocre: DŁUG. LibBen I p. 17 ), item moneta (pecunia, opp. minuta : StPPP VIII p. 359, a. 1390 ; DokMp I p. 430, a. 1419 et saepius; etiam grossus: AGZ XIV p. 296, a. 1450). Praec.
a. de mensuris, v. gr. aratrum ( KodMp II p. 65, a. 1242 et saepius, cf. ), mansus ( DokMp I p. 21, a. 1303) , miliare ( Dogiel V p. 193, a. 1541) , item comp. maior tunna ( AKapSąd III p. 167, a. 1513).
b. de re pecuniaria, v. gr. contributio, pretium sim. item damnum
sim. N. abs. loco subst. in locut.
ad maius iurare składać przysięgę w sprawie większej sumy pieniędzy; i. q. pro maiore pecuniae summa
ZapSądWp I p. 15 (a. 1400) : ad m-yus non potest iurare, sed ad minus.
RotKość p. 216 (a. 1413) : Stanislaus ... iurare debebit super decem et novem marcis ... ad minus potest, sed ad m-ius non potest.
c. geom. circulus explicat
VITELO Persp.(U) I p. 215 : circulus m-us spere dicitur, qui transiens centrum spere dividit ipsam in duo equalia
(opp. non magnus ib. p. 256 ) ; simili sensu maior ( ib. p. 266 ).
d. locut. adv.
α. magni vel magno w wysokiej cenie; magno pretio (vendere sim.), item sensu latius transl. facere (pendere) wysoko cenić; observare, colere (saec. XV). Cf. MAGNIFACIO et MAGNIPENDO. Occ. i. q. bardzo; magnopere, v. gr. consternari ( DŁUG. Hist. III p. 351 ).
β. a magno ad minus w ogóle, w całości; omnino
AGZ XI p. 21 (a. 1425) : nullam habent dependenciam pro omnibus causis et rebus a m-o ad minus.
Simili sensu
a maximo ad minimum:
CracArt II p. 369 (a. 1539) : quod ... nihil ... pecuniarum ... penes se habeat, sed illud totum a m-ximo ad minimum ... reposuerit.
2. (de tempore vel eis, quae in tempore fiunt) długi, przewlekły, trwały; longus, diuturnus, v. gr. absentia ( AKapSąd III p. 132, a. 1509) , memoria ( KsgŁawWar I p. 122, a. 1464), item aetas (hominum).
3. (de voce) donośny, głośny; clarus, sonorus.
B. de animantibus
1. duży, rosły, wysoki; statura grandis. Praec. ferae (animalia) gruba zwierzyna; ferae grandiores ( DokMp I p. 150, a. 1365 ; syn. generosae ib. p. 344, a. 1407).
2. pełnoletni; adultus.
N. explicationem
DokKKr I p. 84 (a. 1360) : si confraternitatis socius m-us fuerit, videlicet aetatis tredecem annorum vel ultra (cf. ib. infra si ... parvus ... fuerit, videlicet annorum duodecem aut infra).
Simili sensu
maior, cf. infra 41,39.
3. phil. substantialiter:
WROCŁ. EpitConcl fol. e IIb : Deus substantialiter est m-us.
Opp.
participatione:
ib. supra quod substancialiter non est m-um, illud dicitur participatione m-um.
II. transl.
A. de rebus
1. wielki, ważny, znaczący; grandis, gravis, magni momenti v. gr. sigillum ( KodWp II p. 4, a. 1280 ; simili sensu maius: AKapSąd III p. 67, a. 1497) , via ( KodWp V p. 116, a. 1408 et saepius; glossa Pol.
AGZ XIX p. 432, a. 1495 : viam m-am alias «gosczynyecz»)
, item comitia ( Tom. V p. 337, a. 1521) , expeditio bellica (opp. parva: DokMp I p. 125, a. 1360) , etiam auctoritas ( DŁUG. Hist. V p. 69 ) , consilium ( VITELO OpM p. 29 ) , meritum (syn. altum: PP II p. 18 ) , testimonium (de fide: Dogiel IV p. 236, a. 1525).
Abs. loco subst.
magna,, -orum n. wielkie sprawy; res graves. Praec.
a. eccl.
α. ara (altare) ołtarz główny; principalis AKapSąd II p. 603 (a. 1472) ; simili sensu maior: KodWp III p. 61 (a. 1357) ; DŁUG. Hist. I p. 231 (= I p. 298 ed.nov.) ; item maxima: WAPOW. Chr. p. 51 .
β. de diebus, qui festum Paschae praecedunt, v. gr. feria quinta magna Wielki Czwartek ( AKapSąd III p. 57, a. 1488 ; simili sensu maior: VKyng p. 721 ; ;item dies Iovis magna: DŁUG. Hist. IV p. 433 ) , feria sexta magna Wielki Piątek ( RachJag p. 42, a. 1390) , sabbatum magnum Wielka Sobota ( ib. p. 357, a. 1407 et saepius).
γ. missa suma; i. g. sollemnis
StPPP II p. 463 (a. 1440) : post m-am missam et vesperas;
simili sensu maior:
DŁUG. LibBen I p. 451 : onus cantandi ... missam summam sive m-iorem.
InwKKr p. 157 : ad decantandas ... missas m-iores, quas summas dicimus.
b. iur.
α. causa :
KodPol I p. 29 (a. 1223) : villani ... astare debeant ... in m-is causis coram nobis (i. duce ).
KodMp II p. 127 (a. 1268) : iudex ... causas m-as, videlicet furtum, homicidium inter eos discutere non cesabit.
Simili sensu maior :
KodMp II p. 174 (a. 1289) : de m-ioribus causis, vt est effusio sanguinis ... furtum, violencia et falsa moneta.
Locut.
pro maiori (causa), cf. 40,4 sqq.
β. iudicium (ius):
DokMp I p. 29 (a. 1318) : damus ... advocato ... tercium denarium de quolibet iudicio, m-o vicelicet et parvo.
KodWp III p. 179 (a. 1361) : pro prandio m-i iudicii, quod dicitur «woytowo vyecze».
PP III p. 169 (a. 1448) : tenetur ... soluere ... sub eodem iure, videlicet m-o iure.
Simili sensu
maius ( KodPol I p. 99, a. 1278 et saepius). Additur regale ( KodMp III p. 215, a. 1369) , generale ( PP III p. 6, a. 1428).
Item
terminus :
StPPP VIII p. 367 (a. 1394) : ad m-um terminum wlgariter «vecze» (cf. AGZ XI p. 90, a. 1434).
γ. poena (i. multa)
KodMaz(L) p. 111 (a. 1391) : judici nostro quatuor grossos ... a qualibet pena generali seu m-a soluere tenebuntur.
TPaw IV p. 258 (a. 1400) : m-am penam tenetur scilicet «szemthnadzescze».
IurMas I p. 170 (a. 1448) : penam ... m-am seu antiquam quinquagenalem, que «kmyecza» wlgariter dicitur.
Simili sensu maior ( DokMp I p. 231, a. 1386 ; additur regalis: StPPP VIII p. 474, a. 1398).
Item
contumacia ( AGZ V p. 123, a. 1443).
δ. testimonium:
KsgGrWp I p. 15 (a. 1387) : heres ... recognovit pro m-jori testimonio coram judicio, quia etc.
Ita saepius. Etiam testis ( WŁODK. ScrSel III p. 13 ).
c. astr. coniunctio (Saturni et Iovis: WODKA p. 244 ), cf. sq.
2. (u)silny, mocny; firmus, diligens, v. gr. assensus (consensus: DŁUG. Hist. IV p. 516 ; BYSTRZ. AnalPost fol. c Vb) ;, gaudium ( IO. LUD. p. 104, 25) , laus ( IO. VISL. p. 167 ) , preces ( GALL p. 49, 16) .
3. dobry, należyty, skuteczny; bonus, certus, efficax, v. gr. certitudo ( BYSTRZ. Top. fol. o Ia) , ratio ( id. Log. fol. AA IIb ), item adinventio iustitiae ( StPPP II p. 913, a. 1496) , deliberatio ( CorpJP III p. 9, a. 1506) , opinio (de aliquo: ib. p. 275, a. 1513) , purgatio coram iudice (syn. lucida: AKapSąd III p. 3, a. 1449).
N. locut.
(cum) magno iure słusznie; aeque
SammlUB p. 224 (a. 1337) : una parte asserente ad se hereditatem ... cum iure m-iori ... pertinere.
ŁASKI ComPriv fol. 202b : mater sibi viro succedit m-iori iure quam frater patris.
ADAM p. 314 : fateor te m-o iure aucupari ... non posteriorem immortalitatis partem.
4. okazały, wspaniały; magnificus, splendidus, spectandus.
B. (de hominibus) dostojny, wybitny, znaczny; excellens, dignitate praestans.
Additur abl. , v. gr.
sede ( CodEp III p. 112, a. 1461) , spe ( DŁUG. Op. p. 18 ), vel constr. sq. in c. abl. , v. gr. in dignitate et divitiis ( AKapSąd III p. 143, a. 1510) .
Praec. de viris publica auctoritate praeditis, v. gr.
consiliarius ( Tom. III p. 280, a. 1514) , nuntius (opp. levis: Tom. VII p. 54, a. 1524) , orator regis ( ib. IV p. 207, a. 1517 et saepius), etiam ministerialis ( RotGnesn p. 244, a. 1429) , preco ( IurMas II p. 126, a. fere 1507
et saepius). N. loco appellationis honorificae
magnus commendator ordinis Cruciferorum ( DŁUG. Band. p. 123 ) , dux (Lithuaniae: AKapSąd II p. 68, a. 1426 et passim; item ducatus: CodEp I 2, p. 135, a. 1453 et saepius), vexillifer ( TPaw III p. 425, a. 1398) ; simili sensu comp. , v. gr. maior marsalcus ( WAPOW. Chr. p. 209 ) , maior venator ( KodPol II p. 350, a. 1399).
Occ. loco nominis proprii, cf. Słownik staropolskich nazw osobowych s. v.
comp. maior, scr. magior, magor
I. iuncturae notabiliores (vi elationis potius quam comparatonis praevalente)
A. de rebus, v. gr. banderium ( DŁUG. Band. p. 63 ) , digitus (pedis: Tom. VI p. 343, a. 1523) , instrumenta artificii ( KodUJ II p. 240, a. 1465) , ostium ecclesiae ( AKapSąd III p. 55, a. 1486) , porta castri ( DŁUG. LibBen I p. 192 ), sigillum, cf.
N.
sal gruba sól; crassus (opp. minutus: DŁUG. LibBen II p. 164 ).
Praec.
1. eccl.
a. altare (cf. ), missa (cf. ).
b. ecclesia kościół katedralny; i. q. cathedralis ( StSyn II p. 29 et saepius; additurcathedralis: KodKKr I p. 303, a. 1365) ; simili sensu templum maius ( DŁUG. LibBen I p. 192 ).
c. psalmus trzy psalmy z Nowego Testamentu; explicat
SZYDL. p. 42 : per psalmos m-es ... intelliguntur illi tres psalmi, scilicet Magnificat ... nunc dimittis ... et Benedictus.
d. locut. clericus in maioribus (sc. ordinibus) duchowny posiadający wyższe święcenia (diakon lub kapłan); diaconus vel presbyter
Concl. p. 226 (a. 1539) : clerici in m-bus et potissimum religiosi illi fratres ... non debent ... iniurioso postergationis genere affici.
2. iur. causa, cf. iudicium, cf. 38,14 sqq., poena, cf. 38,26 sqq., testimonium, cf. 38,35 sqq. Occ. in malam partem i. q. gravis, v. gr. excommunicatio ( KodKKr I p. 240, a. 1349 et saepius), item sententia iudicis ( DŁUG. Op. p. 59 et saepius; simili sensu iudicium: PEREGR. fol. b IIa).
N. locut.
pro maiori (causa) habere sim.: mieć sprawę o tzw. większe, tj. ważniejszą (zwł. o większą sumę pieniędzy) przed innym sądem; propter causam graviorem (praec. quae de maiore pecuniae summa agatur) coram alio iudicio comparere debere
StPPP VIII p. 67 (a. 1382) : Egidius ... litteram ... camerarii habet ponere contra Mathiam ... quod pro m-i habent.
Ib. p. 148 (a. 1385) : dixit nuncius, quod coram ... capitaneo die terminorum ... quando in Prossouicz termini fuerunt, terminum pro m-i causa habuit.
KsgLub p. 107 (a. 1487) : Johannes ... distulit alias «odloszyl» pro m-i, quia habet agere in terminis in Lublin pro centis.
Simili sensu
pro maiori negotio ( StPPP VIII p. 241, a. 1388) , pro maiori pecunia ( ib. p. 211, a. 1387) , pro maiori termino ( ib. p. 249, a. 1388).
Dicitur etiam
iudicium pro maiori :
StPPP VII p. 242 (a. 1544) : legalia impedimenta, propter quae cuiuslibet terminus desertari non potest ob absentiam partis non comparentis citatae et partis actoreae absentis sunt ista: vera infirmitas ... vis fluminis ... citatio ad aliud tribunal seu iudicium pro m-i.
Item
littera pro maiori causa ( StPPP VIII p. 10, a. 1376 : Ianco ... litteram iudicis de Czastosouicz ... habet ponere contra dominum Cracouiensem pro m-i causa) vel maioris negotii ( ib. p. 771, a. 1399 et saepius). Ad rem cf. Kutrzeba, Dawne prawo sądowe p. 74.
3. phil. α. philosophia naturalis explicatur
LibProm p. XIV (a. 1404) : de philosophia naturali m-i, videlicet dum aliquis disputauerit... aliquem ex illis quatuor libris: De celo, De generacione, Metherorum et De anima.
β. propositio przesłanka większa; definit
WROCŁ. Dial. fol. E VIIIb : omnis silogismus constat ex tribus terminis et duabus propositionibus, quarum prima dicitur m-or, secunda minor.
Ib. fol. O Va : antecedens ... silogisticum ... habet duas partes, vna dicitur m-or, que est prima propositio in silogismo.
Simili sensu (vulgo) abs. loco subst.
maior,, -is f.
MatFil II p. 41 (saec. XV in.in) : minor patet ex primo notabili, sed m-or patet ex definitione propositionis immediatae.
STOB. Intr. fol. b IIa : distinctio essentialis praesupponit formalem, vt m-or minorem.
Ita passim in textibus phil. Additur principalis ( WROCŁ. Epit. fol. n Va : m-or principalis probatur, quia etc.).
Item
extremitas :
BYSTRZ. AnalPr fol. k Ia : nullus terminorum, qui dicitur minor vel m-or extremitas, est totale praedicatum.
WROCŁ. Dial. fol. E VIIIb : m-or extremitas est terminus sumptus in m-ori propositione cum medio.
Cf.
γ. suppositio supozycja ogólniejsza; magis universalis
BYSTRZ. ParvLog fol. L IVb : restrictio est coartatio termini ... a m-i suppositione ad minorem.
Simili sensu
maius,, -oris n.
id. Log. fol. e VIb : oportet ... predicari ... m-a de minoribus, vt animal de homine.
N. locut.
(locus) a maiori argumentacja postępująca od tego co większe do tego co mniejsze; explicat
WROCŁ. Dial. fol. l IVa : locus a m-i est habitudo m-is ad minus et constructiue non valet, quia non sequitur: rex potest debellare castrum, ergo miles potest debellare castrum; destructiue valet: rex non potest expugnare urbem, ergo neque miles.
GŁOG. Anim. fol. F Ib : si ... accidens ducit nos in cognitionem substantie, ergo a m-i substantia ducit nos in cognitionem substantie.
Etiam extra textus phil.
KADŁUB. p. 98 : per locum a m-i liquet et causam et locum maleficii deffuisse.
KodUJ II p. 113 (a. 1449) : quibus scriptis ... nemo obligatur ad credendum, patet per locum a m-i negative.
4. astr. revolutiones corporum caelestium (
KodUJ IV p. 88, a. 1522), item coniunctiones ( ib. p. 87, a. 1522).
5. in nominibus propriis α.
locorum, v. gr.
Maior Polonia ( DokMp IV p. 52, a. 1328 et passim), Maior Iarunthowicze ( AKapSąd III p. 263, a. 1499) , Maior Pawlowo ( RotKal p 383, a. 1423) , Maior Srzanczicze ( DŁUG. LibBen I p. 115 ), cett.
β. nat. v. gr. maior antipater ( GLr I p. 320 ) , maior esula ( ib. p. 226 ), maior timbra ( ib. p. 287 ), cett., cf. s. v. v.
γ. Maius collegium studii generalis Cracoviensis, cf. , 21 sqq.
B. de hominibus
1. annis et abs. : pełnoletni; adultus, qui ea aetate est, qua iure agere licet
ArPrawn IV p. 190 (saec. XV med.med) : uxor sive fuerit minor annis sive m-or, de cetero non poterit ... agere pro quibuscunque bonis.
Ad rem cf. Dąbkowski,Prawo prywatne I p. 219.
2. natu et abs. : starszy (wiekiem); grandior (aetate).
N. appellationem toni mus.
maior frater :
SZYDL. p. 46 : quilibet eorum tonorum secundum Latinos potest vocari hoc nomine: autentus, principalis, magister, dominus, pater, m-or frater.
Ib. p. 70 : quicumque de fratribus, sive m-or sive minor intonetur.
N. locut.
maior sanguis starszeństwo; filii natu maioris condicio
DŁUG. Hist. II p. 5 (= III p. 15 ed.nov.) : te ... patris voluntas et m-or sanguis ... monarcham efficiunt.
3.
loco appellationis honorificae, v. gr.
maior marsalcus, cf. , maior venator, cf. -6.
4.
loco nominis proprii, cf. Słownik staropolskich nazw osobowych s. v .
C. locut. adv.
1. maius bardziej; magis (saec. XVI).
2. ad maius najwyżej; maxime
KodWp I p. 176 (a. 1238) : si quis in curru ... pannos decem ad m-ius, quos vendere voluerit ... duxerit, de quolibet panno dabit duos denarios.
Locut.
ad maius iurare, cf. 36,43 sqq.
3. ad (vel secundum) maius et minus mniej (lub) więcej; plus minusve
CatLub p. 381 : homines villae ... solvunt secundum m-ius et minus.
StPPP IX p. 227 (a. 1531) : omnia pariter taxando ad omne minus et m-ius presumptuosa estimacione duorum florenorum valoris.
II. fungitur vice superl.
StPPP VIII p. 803 (a. 1400) : aceruum de feno de tribus m-em.
CodEp III p. 26 (a. 1448) : gracias ... quas m-es possumus, reddimus.
AKapSąd III p. 171 (a. 1513) : scultellam m-em inter omnes.
Cf. Th. VIII 141,66.
III.
abs. loco subst.
maior,, -is m.
1. człowiek wyróżniający się godnością, znaczeniem, dostojnik; homo dignitate praestans.
N. loco appellationis honorificae in epistulis
CALLIM. in
KlQu p. 54 (a. 1470) : spectabilis et m-or honorande.
Tom. III p. 416 (a. 1515) : domine ac m-or plurimum honorande.
Ita saepius saec. XVI. Praec. pl. (addito gen. explicat.) dostojnicy; proceres, v. gr. civitatis ( Tom. VII p. 368, a. 1525) , regni ( IO. LUD. p. 60 ), item ex universitate ( BIEM p. 1, 3).
2. domus (maiordomus) marszałek dworu; aulae principis praepositus
MARTIN. OP. Chr. p. 282 : post Lotharium regem Franciae ... de regni potentia disponebatur per m-es domus, regibus solo nomine regnantibus.
Ib. p. 293 : Carolus, pater Pipini, m-or domus Franciae, Saxones debellat.
DŁUG. Hist. III p. 418 : qui castellanus Cracoviensis ... et arci ... et summae rerum apud Polonos velut m-or domus praesidebat.
Tom. IV p. 309 (a. 1518) : Joannes Vincencius Marra m-or domus curiae imperialis.
DANT. in
Tom. VII p. 192 (a. 1525) : marchio per suum m-em domus, ut hic vocant, me ad prandium ... vocavit.
3. pl. przodkowie; priores, proavi.
N. glossam Pol.
GLcerv p. 627 : m-es sunt, quicunque ante nos fuerunt atque id in nostra ciuitate, vt pater, auus, proauus ... et caeteri antiquiores «przodkowie».
superl. maximus, -a, -um
I. phil. propositio aksjomat; explicatur
MatFil II p. 26 (saec. XV in.in) : dignitas et propositio m-a est propositio immediata, quam necesse est habere quemlibet docendum.
Hoc sensu (vulgo) abs. loco subst.
maxima,, -ae f. , cf. s. v.
II. locut. adv. ad maximum (co) najwyżej, najdalej; maxime
KsgKaz p. 316 (a. 1394) : causa deduccionis ... temporis posset pro uno vel duobus ac tribus denariis ad m-um ludere.
KsgPrzem II p. 22 (a. 1447) : submisit se soluturum ... indilate ... ad m-um post festum sancti Michaelis.
Simili sensu
ad maius, cf.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)