Ogólne
Pełne hasło
Więcej

LUMEN

Gramatyka
  • Formylumen
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -inis
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I. propr.
    • A.
      • 1. claritas, lux.
        • a. claritas Solis aliorumve corporum caelestium.
        • b. dies clara.
          • α. + lumina prima aspicere (videre) nasci (ap. poetas saec. XVI)
          • β. + sub lumine luce diei
        • c. claritas, splendor.
      • 2. lux accensa (praec. in ecclesia), candela, lucerna.
        • α.
        • β.
        • γ.
    • B.
      • 1. oculorum acies, visus.
      • 2. oculus.
  • II.
    • 1. theol. de Deo.
      • a. + Lumen de Lumine
      • b.
    • 2. laus, decor,
    • 3. ornamentum, ornatus, decus.
  • III. transl.
    • 1. + fidei fides (Christiana).
    • 2. rationis claritas.
  • IV. phil.+ Lumen luminum (e sententia Avicennae) explicat

Pełne hasło

LUMEN, -inis n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • L.
  • N.
  • O.
I. propr.
A.
1. światło, jasność; claritas, lux.
N. definitiones et distinctiones phil.
GŁOG. Anim. fol. p IIIa: lux secundo consideratur secundum quod habet esse in diaphano vel in corpore non terminato vel medio et sic proprie dicitur 1-en.
Id. Alex. I fol. c VIIIa: lux ... dicitur proprie substantia corporis lucidi, 1-en est candor vel splendor manans a luce.
STOB. Parv. fol. G VIIIb : lux dicitur prout est in subiecto, quod est corpus luminosum, in diaphano vero vel transparente vocatur 1-en.
Ib. infra 1-e- ... est in diaphano quasi species vel representatio lucis multiplicata a luce sicut species coloris multiplicata a colore.
WROCŁ. Epit. fol. p Ib : 1-en est quod est respectum in aliquo corpore illuminato.
Ib. fol. r Ia : 1-en ... corporale facit actu perspicuum, quod est potentia perspicuum.
Distinguitur
primarium (opp. secundarium):
STOB. Parv. fol. H Ia : radius ... est 1-en multiplicatum immediate a luce et tale 1-em dicitur primarium, nam est aliud 1-en secundarium, quod multiplicatur ab ipso 1-e primario ... quale est in umbra.
Cf. LUX I A 1.
Praec.
a. światło Słońca lub innych ciał niebieskich; claritas Solis aliorumve corporum caelestium.
b. jasność dnia, światło dzienne; dies clara.
N. locut.
α. lumina prima aspicere (videre) ujrzeć światło dzienne,, przyjść na świat; nasci (ap. poetas saec. XVI).
β. sub lumine w świetle dnia; luce diei
DŁUG. Hist. V p. 379 : faciliorem se ... rati sub caligine quam sub 1-e victoriam obtenturos.
c. oświetlenie, blask; claritas, splendor.
2. zapalone światło (zwł. w kościele), świeca, lampa; lux accensa (praec. in ecclesia), candela, lucerna.
Dicitur
ardens coram Sacramento ( PomnLw II p. 124, a. 1413) , ecclesiasticum ( AKapSąd III p. 358, a. 1471). Indicatur materia cereum ( PomnUrk VI p. 177, a. 1323 et passim), sepeum ( RachJag p. 34, a. 1389 et saepius; item de sepo factum ib. ), de oleo ( KodWp II p. 70, a. 1293) .
Iuncturae verbales
α. lumen (ex)ardet ( AKapSąd II p. 189, a. 1454 ; KodKrak p. 435, a. 1456 et saepius).
β. lumen accendere ( DŁUG. Op. p. 152 ) ; simili sensu cremare ( CracArt I p. 102, a. 1439), item alere ( VINC. p. 272 ).
Opp.
extinguere ( AKapSąd II p. 541, a. 1443).
γ. lumen formare ( RachJag p. 318, a. 1405) , fundere ( ib. p. 214, a. 1395).
N. locut.
Dies luminis (luminum) święto Matki Bożej Gromnicznej (2 lutego); Purificationis BV Mariae festum (die 2. Februari celebrari solitum)
MARTIN. OP. Serm. p. 288 : istud festum Purificationis BV Mariae ... nominatur ... Dies 1-is siue candelarum.
Ib. p. 289 : Dies ... 1-um dicitur, quia hodie omnes fideles ad honorem eterni 1-is, quod reuelatum est gentibus (cf. Vlg. Luc. 2,32 ) ... ardentes cereos manibus gestant.
B.
1. światło oczu, wzrok; oculorum acies, visus.
Additur
oculorum ( VINC. p. 412 ).
2. oko; oculus.
N. pl.
crystallina okulary; perspicilii ( ROYZ. I p. 238 ) : est mea furatus cristallina 1-a Priscus.
II. meton.
1. theol. światłość (o Bogu); de Deo.
Dicitur
inexstinguibile ( CodEp II p. 94, a. 1417) ; sempiternum ( ib. p. 353, a. 1437) , verum ( CantMAe I nr. 23, v. 3 b, saec. XIV ; ;item verissimum orbis ib. nr. 28, v. 3 a, saec. XIV), etiam pater luminum (e Vlg. Jac. 1,17 ChrHP p. 495 et saepius).
N.
a. Lumen de Lumine (de Spiritu Sancto
CantMAe nr. 19, v. 4 a: Numen es de Numine, L-n es de L-e).
b. Lumen in Lumine (de BV Maria: ib. nr. 18, v. 9 b, saec. XIV in.) ; ;dicitur etiam caelicum ( CIOŁ. Lyr. p. 157 ) .
2. chluba, znakomitość; laus, decor, v, gr. eloquentiae ( KADŁUB. p. 99 ), ordinis (religiosorum KOMOR. p. 114 ).
3. ozdoba, okrasa; ornamentum, ornatus, decus.
III. transl.
1. fidei et abs. : światło wiary (chrześcijańskiej); fides (Christiana).
Simili sensu
Ecclesiae Christi ( Lites II p. 109, a. 1412).
2. światło rozumu, oświecenie, rozeznanie; rationis claritas.
Additur
animi ( STOB. Aret. fol. d IIIb) , intellectus ( BYSTRZ. AnalPost fol. e Va et saepius), ), scientiae ( STAN. OP p. 845 ).
Dicitur
rectum ( BYSTRZ. Log. fol. a IIb).
N. distinctiones phil.
naturale ( KomPolit p. 184, a. 1410 et saepius); opp. speciale divinum ( BYSTRZ. AnalPost fol. a VIIIb) , supernaturale ( MatFil X p. 68, saec. XV in.), item gloriae ( WROCŁ. EpitConcl fol. v Ib) .
IV. phil. sensu metaphysico (ap. GOST. librum De causis interpretantem) Lumen luminum światło jako pierwsza przyczyna bytów; (e sententia Avicennae) explicat
GOST. Th. fol. a IIIb : cum prima causa agit 1-e intellectuali et agatur hic de constitutis a prima causa, prout sunt in 1-e intellectuali, hec autem sunt 1-a illuminantia naturam omnium ... placuit hinc tractatulum Avicennae De L-e 1-um intitulari.
Simili sensu
lumen intellectus (universaliter) agentis vel intellegentiae primae
ib. fol. c Ib: esse, quod est primum causatum primi secundum rationem ... vocatur l-n intelligentie prime vel l-n intellectus agentis vniuersaliter; patet, quia totum esse est forma a 1-e intellectus vniuersaliter agentis in esse producta.
Ib. fol. e IIIb : intellectus humanus siue possibilis siue speculatiuus siue adeptus non per seipsum intelligentia est, sed per 1-en agentis.
Dicitur
constitutivum ( ib. fol. c IVb) , diffusivum ( ib. fol. e Vb) , illuminans ( ib. fol. a IIIb) , (in)formans ( ib. fol. e VIIb ; fol. f Ib). ;
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)