- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- N.
- K.
I.
A.
1.
osąd, rozeznanie, opinia;
opinio, sententia.
N.
phil.
GŁOG. Anal. fol. 2a : i-um ... est cognitio rei cum certitudine.
N.
locut.
α. iudicium de aliquo (aliqua re)
facere; dare; habere (
MATTH. Dial. fol. C XIIa),
item
attingere (alicuius rei:
CALLIM.
in
KlQu
p. 73,
a. 1495).
Simili sensu
in iudicium incidere (
*Tom. III
p. 104, a.
1517
:
regem in eam
curam vel potius i-um ...
incidisse, ut judicaret etc.).
β. in aliquo (v.
gr. deteriore) iudicio apud aliquem
reponi (
Tom. III
p. 350,
a. 1515).
2.
postanowienie, decyzja;
consilium, decretum.
Praec.
divinum (
PP II
p. 48, a.
1448.
Cf. Th.
VII 2,610,48
sq.
),
Dei (iustum:
DŁUG. Band.
p. 119
et passim
ap.
DŁUG.
).
N.
α.
ultimae voluntatis
testament;
testamentum
(
KodUJ I
p. 191,
a. 1439
et saepius). Cf. Th. VII 2,610,51 sqq.
β.
pl.
fati
i. q. mors
CodVit p. 447 (a. 1419) : domini Boguslai ... tam subita fati i-a mentem nostram turbarunt.
N.
constr. ad
1—2:
a. sq.
gen. b.
sq.
de.
B.
1.
zdolność wydawania sądu; iudicandi facultas.
Additur
mentis (rectum:
AGZ VIII
p. 71,
a. 1423)
, rationis (
WROCŁ. EpitConcl fol. y IIIb
et saepius), discretionis (
ib.
fol. A IIb), prudentiae (
KADŁUB.
p. 170
).
Distinguitur
rectum
(simili sensu verum); bonum (
MatFil II
p. 26,
saec. XV in.
et saepius), certum (
DŁUG. Op.
p. 385
).
Opp.
corruptum (
STOB. Aret. fol. g IIIa)
, pravum
(
ib. fol. h IIIb
), temerarium (
NIC. POL.
p. 44, v. 27
), item lentum (
Tom. VI
p. 150, a.
1522)
.
N.
α.
phil.
actuale intellectus (
BYSTRZ. AnalPr fol. p Ib
).
β.
theol.
liberum
(distinguitur a
libero arbitrio :
WROCŁ. EpitConcl fol. p IIIa : ille enim habet liberum i-um, qui potest se mouere voluntarie ad ea, que bona vel mala iudicat, et liberum arbitrium non est presentium neque preteritorum, sed solum futurorum).
Opp.
naturale animalium (
NIC. BŁ. Serm. II p. 285 : iudicat ... ouis videns lupum esse fugiendum naturali i-o, sed non libero).
2.
zastanowienie, rozsądek; consideratio, prudentia (saec. XV—XVI).
Praec.
in locut. adv.
iudicio
i. q. prudenter.
Opp.
impetu animi (
CALLIM. Hist.
p.
48,10)
.
II.
iur.
t. t.
A.
1.
sąd, postępowanie sądowe;
iuris
actio.
Simili sensu
iudicii examen (
KADŁUB.
p. 164
;
KodMp II
p. 27, a.
1217)
;, forma (
DokSZKr
p. 38, a.
1387)
, instantia (
AKapSąd III
p.370, a.
1477)
, figura (
DokKKr
p.50, a.
1330
et saepius).
Distinguitur
primum, secundum
etc., item
finale :
KsgSądWar p. 34 (a. 1460) : i-um banitum fuit eidem ... finale alias «rok zawithi».
2.
sprawa sądowa; res,
quae coram iudice agitur.
3.
orzeczenie sądu;
iudicum sententia.
Occ.
litterae quibus iudicis
sententia continetur
KsgMaz I p. 188 (a. 1416) : super quo ego habeo i-um et paratus sum ... meum i-um ponere et ipsum kmethonem eo approbare.
4.
władza sądownicza, jurysdykcja;
iurisdictio.
Constr.
ad
1—4: a.
sq.
gen.
b.
sq.
de. c.
sq.
in
c.
abl.
DokMp I p. 9 (a. 1270) : coram ipso iudice ... i-um in omnibus causis terminetur.
Lites II p. 257 (a. 1292) : facultatem ... omne i-um ... exercendi ... in aliis quibuslibet causis magnis sive parvis.d. sq. pro. e. sq. super (supra) :
UrkBBr p. 251 (a. 1290) : jurisdicionem et facultatem majoris j-ii, supra causis sangwinum et specialiter super omnibus causis majoribus.
KsgPrzem II p. 30 (a. 1447) : Auchimus stetit primum i-um super tunicam.Distinctiones notabiliores
1.
(in universum) divinum (opp. humanum:
MARTIN. OP. Marg. fol. h 4b
et saepius). Porro distinguitur privatum (opp. publicum sive con
tentiosum
ib.
), saeculare (
DyplMog
p. 38, a.
1315
et saepius;
opp.
spirituale:
SamlUB
p. 138, a.
1321
et saepius).
2.
respicitur institutio
a.
Polonicum (Polonicale)
sąd prawa polskiego; quod iure Polonico agebatur
(
SchlUrk
p. 153, a.
1319
;
DokMp I
p. 237, a.
1387).
Id vero ita dividitur
α.
regis (regium, regale :
KodWp III
p. 273,
a. 1365
;
StPPP VIII
p. 118,
a. 1384
et passim; glossa
Pol.
PrPol p. 289, a. 1398 : in j-o domini regis wlgariter «crolove podivorze»;additur assessoriale: StPPP VI p. 190, a. 1521 ; ArLit VII p. 357, a. 1531 et saepius). Simili sensu curia iudicii ( ArPrawn IV p. 228, saec. XIV med.med et saepius, cf. supra II1504,40 sqq.).
β.
colloquiale (colloquii)
sąd wiecowy
(
StPPP II
p. 295,
a. 1425
;
DŁUG. Op.
p. 34,
cf.
). Simili sensu
generale (cf.
), item
iudicium iudiciorum (
IurMas II
p. 4, a.
1471).
γ.
terrestre
sąd ziemski; quo
lites inter nobiles regionis alicuius iudicari solebant (
DokSZKr
p. 26, a.
1382
et passim. Simili
sensu terrae, v.
gr. Cracoviensis (
StPPP VIII
p. 877,
a. 1400)
, Sandomiriensis
(
ib.
p. 892,
a. 1400),
item particulare (
ZapSądWp I
p. 141,
a. 1403
et saepius).
δ.
castri (castrense)
sąd grodzki
(cf.
). Simili sensu
capitanei (capitaneale, cf.
supra II 148,2
sqq.). Praeterea castellani (
StPPP VIII
p. 337,
a. 1389)
, palatini (
DokMp I
p. 59, a.
1347
et sapius),camerariorum (camerariale:
AGZ XV
p. 573,
a. 1494
et
supra II 68,3 sqq.
;
additur
;campestre:
MatLub
p. 35, a.
1511)
, succamerariale
(
AGZ XV
p. 573,
a. 1494).
Additur adi.
loci, v. gr.
Beczense (
StPPP
VIII
p. 844,
a. 1400)
, Czchoviense
(
ib.
p. 909,
a. 1400)
, Posnaniense
(
ib.
p. 943
a. 1400)
, Stobnicense (
ib.
p. 911
a. 1400)
cett. vel
prp.
in c.
nomine loci
v.
gr. in Cracovia (
StPPP
VIII
p. 751
a. 1399)
, in Czchow
(
ib.
p. 887
a. 1400)
, in Opathow (
ib.
p. 947
a. 1400)
, in Sczepanow (
ib.
p. 887
a. 1400)
.
b.
Teutonicum (Teutonicale)
sąd prawa niemieckiego; quod
iure Teutonico exercebatur (
StPPP
VII
p. 67
. a. 1382
;
ib.
p. 229, a.
1387
et saepius). Simili
sensu iuris Teutonici (
DokMp I
p. 227,
a. 1385
et saepius), iuris supremi Magdeburgensis
(
KodMp IV
p. 3, a.
1386)
, secundum ius Magdeburgense (
ib. I
p. 86, a.
fere 1351
), item Novi Fori (
ib.
p. 49, a.
1336).
Id vero ita dividitur
α.
magnum (
KodMp III
p. 2, a.
1333
;
DokMp I
p. 173,
a. 1370
et passim; glossae
Pol.
KodWp III p. 179, a. 1361 : pro prandio magni i-ii, quod dicitur «woytowo wyecze».KsgŁawWar I a. 18 ,
a. 1427 : in i-o magno «vyelke vyecze»,ita saepius; etiam maius: KodPol I p. 99, a. 1278 ; UrkBBr p. 251, a. 1290).
Simili sensu
sollemne (
KodMp II
p. 237,
a. 1317
et saepius).
Opp.
parvum (
KodWp
III
p. 364,
a. 1371
; item
minus :
KodPol I
p. 99,
a. 1278
et saepius). Simili sensu
minoris iustitiae
(
CodPom I
p. 393,
a. 1228)
, parvi iudicii (
KsgPrzem II
p. 30,
a. 1447
:
eodem i-o parvi i-ii)
,
item particulare (
ZapSądWp I
p. 141,
a. 1403)
.
β.
provinciale (
KodMp II
p. 229,
a. 1313
et saepius).
Simili sensu scolteti (scoltetiale:
DokMp I
p. 148,
a. 1364
;
ib. VI
p. 201,
a. 1402)
.
Syn.
supremum (
DokMp I
p. 46,
a. 1334
et saepius).
c.
praeterea
burgravii (
AGZ IX
p. 21, a.
1409
et saepius), civile (
StPPP VI
p. 140, a.
1518
et saepius;
civitatense :
CorpJP III
p. 3, a.
1506)
,
item
feodale (
StPPP II
p. 259, a.
1421
et saepius),
hospitum (
KsgPrzem I
p. 109, a.
1420
et saepius;
hospitale
ib.
p. 202, a.
1431
et saepius),
mellicidarum (
JusPol
p. 425, a.
1401)
, zuppariale
(
KodMp III
p. 280, a.
1374
;
IusMet
p. 126,
a. 1375
; zupparum :
AGZ XII
p. 283, a.
1463)
cett.
N.
curiae monasterii (Mechoviensis:
DokMp I
p. 227, a.
1385
;
ib.
p. 249, a.
1390
;; Sandeczensis:
KodMp III
p. 108, a.
1357)
.
3.
respicitur iudicii exercendi modus
a. commune (cf.
).
Opp.
singulum (
KodKKr I
p. 172,
a. 1325).
b. ordinarium (
CodEp III
p. 74, a.
1455
et saepius).
Opp.
commissariale
(commissarium,
),
temporarium (quod vulgo «kaptur»
dicitur
ArPrawn VII
p. 259
a. 1566).
c.
necessarium
(opp.
inconsuetum :
StPPP XII
p. 426, a.
1519
;
ZabDziej IV 1,
p. 47, a.
1551)
, opportunum (
StPPP
VII
p. 82, a.
1469
:
in i-o opportuno alias «potrzebniej».
Ita
ib.
saepius).
d. subitarium (
*Dogiel I
p. 35, a.
1538).
Simili sensu
recens (sive ardens,
cf.
supra I 720,40 sqq.
;
;alias «gorzączy»:
ZabDziej IV 1,
p. 47, a.
1551).
e. bannitum (bannisatum, banilatum, cf.
,
supra I 1032,50 sqq.
,
1034,41 sqq., 1035,32
sqq.
;
opp.
;privatum:
KodMp III
p. 94, a.
1354
et saepius).
f.
(confirmatum
(cf.
et
KodWp III
p. 17, a.
1352
;
DokMp I
p. 231, a.
1386
et saepius). Simili
sensu
sancitum (
OrtWp
p. 59, saec.
XV)
,
vigoratum (
KodMp III
p. 210, a.
1367),
item
(ex)positum
(cf.
supra III 1489,15 sqq.
;
glossae Pol.
;
GLc p. 13 : j-um indictum positum «sąd położony».
GLcerv p. 611 : i-um expositum «wyłożony sąd»), indictum (cf. supra 46 et supra 427,2 ; item ; edictum :
GLc p. 13 : edictum j-um, bannum regium «przykazany sąd wyschschego prawa pod klanthwą krolewską»).Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa p. 270 sqq.
4.
(respicitur res, de qua agitur)diversoriale (
StPPP VI
p. 400, a.
1530)
, graniciale (
Tom. XII
p. 169, a.
1530
;
StPPP VII
p. 211, a.
1544)
,
negotiale (
KsgSądWar
p. 70
)
, appellationis (
CorpJP IV 1,
p. 54, a.
1523)
, inquisitionis (
ArPrawn VII
p. 192
),
cett.
5.
(respicitur causae examinandae modus)
ferri (candentis) et aquae (ferventis)
sąd Boży; Dei
iudicium, quod vocabatur
(cf.
supra I 678,33 sqq.
. Simili sensu (pugnae seu) duelli (
*CodSil(M) II
p. 93, a.
1211
;
KodMp III
p. 97, a.
1354)
; item in gladio, ferro, suspendio,
pugna, iuramento (
Lites II
p. 257, a.
1292)
.
Ad rem
cf.
Kutrzeba, Polskie prawo sądowe
p.
82.
6.
(respicitur poena a iudice constituenda) capitale (cf.
). Simili sensu
sanguinis (
CodPom
p. 393, a.
1228
;
MARTIN. OP. Marg.
fol. c Ia
;
ib.
fol. 1
3b
;et saepius), item
colli (
PommUrk III
p. 86, a.
1289).
Opp.
manuale (manus:
PommUrk III
p. 86, a.
1289
;
KodWp IV
p. 15, a.
1295)
.
Iuncturae verbales sollemniores
a.
(de iudicio ipso) iudicium fit; constituitur;
simili sensu est (pro aliqua re:
StPPP VIII
p. 578,
a. 1398)
, exsistit (
KodMp IV
p. 39, a.
1392)
, expeditur (
DŁUG. Hist. I p. 352 = II
p. 115
ed.nov.
), se extendit (ad manus et capitis plexionem:
SchlUrk
p. 543,
a. 1338)
, geritur (
DŁUG. Op.
p. 34
)
, instruitur (
Tom. III
p. 412,
a. 1515)
, (ob)servatur (
KodWp III
p. 301,
a. 1367
;
CorpJP III
p. 3, a.
1506
et saepius), pertractatur (
StPPP VIII
p. 972,
a. 1400)
, statuitur (
KsgŁawKr
p. 12, a.
1367)
, tenetur (
ŁASKI
ComPriv
fol. 96b
).
Opp.
suspenditur (
StPPP
VIII
p. 319,
a. 1389).
b.
de partibus
α.
iudicium accipere (
PrPol
p. 106,
a. 1398
;
ŁASKI ComPriv
fol. 258b
;
; acceptare :
ArPrawn X
p. 129,
a. 1403)
; arripere
(
ŁASKI ComPriv
fol. 258b
)
; aspicere (
KsgGrWp I
p. 303,
a. 1398)
, astare (adversus
vel
contra aliquem :
KsgPrzem II
p. 6,
a. 1445
;
ib.
p. 8,
a. 1445
et saepius;
item
stare super
vel
contra aliquem:
StPPP
VIII
p. 367,
a. 1394
;
AGZ XI
p. 295,
a. 1447
; vel
super aliquid :
KsgPrzem II
p. 30,
a.
1447)
, attemptare (
StPPP II
p. 255,
a. 1420
et saepius),
custodire (
KsgGrWp II
p. 62,
a. 1396)
,
ferre (
MARTIN. OP. Marg. fol. c Ia
;
Visit.
p. 134,
a.
1511)
;, habere (cum aliquo :
DokSul
p. 316,
a.
1217)
, impetrare (
KodWp III
p. 10,
a. 1350)
,
incidere (
DŁUG. Op.
p. 176
)
, ingredi (
RHist
XXX
p. 175,
a. 1310)
, petere (
AGZ XV
p. 573,
a.
1494)
, quaerere (
AGZ XI
p. 374,
a. 1451)
,
respicere (super
aliquo :
KsgGrWp I
p. 332,
a.
1399)
, subire (
KodMaz(K)
p. 135,
a. 1198
et passim),
succumbere (
PP II
p. 52,
a. 1448)
,
sustinere (
PEREGR. fol. b IIa),
item
statuere (pro aliqua re) super (contra) aliquem
(
TPaw IV
p. 335,
a. 1417
;
StPPP II
p. 289,
a. 1424
et
saepius),
etiam
emere (
StPPP II
p. 406,
a. 1434
et saepius,
cf.
). Simili sensu
iudicio adesse, interesse (
KodUJ III
p. 91,
a. 1482)
, praesentem esse (
StPPP
VIII
p. 887,
a. 1400)
, pertransire (
KsgGrWp I
p. 228,
a. 1395)
,
stare (
KodUJ IV
p. 41,
a. 1512)
, se supponere
(
*CodSil(M) I
p. 117,
a. 1163)
, se recommendare
(
CodVit
p. 76,
a. 1401),
item disceptare (de aliqua re:
KodMaz(K)
p. 437,
a. 1238).
β. aliquem ad (in, circa) iudicium (pro
vel super aliqua re) citare (
StPPP
VIII
p. 84,
a. 1382
;
AGZ XVI
p. 398,
a. 1484
; item iudicii:
ib. XII
p. 32,
a. 1438)
, vocare (
CALLIM. Rhet.
p. 2
;
; evocare:
AKapSąd III
p. 165,
a. 1513
; provocare:
CodSil(M) II
p. 113,
a. 1212
et saepius); simili sensu adducere
(
AKapSąd II
p. 848,
a. 1526)
, trahere (
StPPP
VII
p. 554,
a. 1398
et saepius; pertrahere iudicandum:
CodSil(M) II
p. 84,
a. 1211—1215
), (in)
iudicio sistere (
KodUJ IV
p. 6,
a. 1507
et saepius;
cf. Th. VII 2,612,5
sq.
), iudicio convenire (
KodMp II
p. 229,
a. 1313).
Opp.
de iudicio (ex)liberare (
StPPP
VIII
p. 256,
a. 1388
;
ib.
p. 388,
a. 1397)
.
c.
(de iudice) iudicium celebrare; exercere
(inter aliquos:
DŁUG. Hist. IV
p. 120
)
; simili sensu agere (
ib. I p. 352 = II
p. 115
ed.nov.
; agitare:
JusPol
p. 275,
a. 1454)
, baiulare (
StPPP XI
p. 249,
a. 1402)
, bannire (et vigorare:
KodMp IV
p. 49, a.
1395
; bannisare:
KodMp IV
p. 458,
a. 1447)
, (co)locare (
ArPrawn X
p. 405,
a. 1413
;
PP III
p. 54, a.
1436
et saepius), decernere (
DŁUG. Op.
p. 117
)
, discutere (
ArPrawn IV
p. 274,
saec. XIV med.med)
, (dis)ponere (
KodWp V
p. 416,
a. 1426
;
PP III
p. 54, a.
1436)
, distinguere (
KodMp II
p. 229,
a. 1313
;
ib.
p. 237,
a. 1317)
, exhibere (alicui:
DŁUG. Hist. V
p. 527
)
, facere (alicui:
KodMp III
p. 9, a.
1334
;
KodWp III
p. 52, a.
1356
et saepius; contra aliquem:
AKapSąd III
p. 127,
a. 1508)
, ministrare (alicui:
StPPP XI
p. 158,
a. 1424
et saepius), perpetrare (in aliquo:
ŁASKI ComPriv
fol. 189a
)
, praesidere (
KodMp II
p. 229,
a. 1313
et saepius),
reddere (
JAC. PAR. Serm.
fol. 7a
)
, servare (
CorpJP III
p. 3, a.
1506
;
Dogiel IV
p. 243,
a. 1526)
, tenere (
MARTIN. OP.
Serm.
p. 321
nlb.
et saepius), tractare (
DŁUG. Op.
p. 18
)
, ventilare (
KodWp III
p. 8, a.
1350
et saepius). Simili sensu iudicio assistere (
StPPP VII
p. 477,
a. 1402)
, praesidere (
DokSZKr
p. 4, a.
1325
et saepius),
vacare (
RachWaw
p. 401,
a. 1549)
, ad iudicium (in
iudicio) interesse (
ArSang II
p. 9, a.
1321
;
DokMp I
p. 316,
a. 1404),
etiam ad iudicium alterius remittere (
AKapSąd III
p. 117,
a. 1507)
;
simili sensu dare (cf.
).
B.
1.
miejsce posiedzeń sądu, budynek
sądowy;
locus, ubi ius
redditur.
Simili sensu
iudicii domus (
DŁUG. Op.
p. 431
).
2.
kolegium sędziowskie, trybunał;
iudicum collegium.
N.
ad
1—2:
a.
formulas
c.
prp.
in (coram) iudicio; simili sensu circa iudicium (
StPPP VIII
p. 243,
a. 1388
et saepius), sub iudicio (
PP III
p. 211,
a. 1452
;
StPPP XII
p. 80, a.
1525)
, in facie iudicii (
StPPP
VIII
p. 319,
a. 1389
;
ib. VII
p. 431,
a. 1478)
, iudicio tenus (
TPaw IV
p. 194,
a. 1409).
b.
iuncturas
verbales
ad (in) iudicium venire
(interdum de
causa
ipsa
AGZ XI p. 342, a. 1449 : eadem causa non debet venire ad i-um alias «w prawo»), se recipere ( RotKal p. 256, a. 1417) , vel trahere ( StPPP VIII p. 26, a. 1379) , in (coram) iudicio comparere ( CodSil(M) II p. 275, saec. XIV ; StPPP VIII p. 40, a. 1381) , constitui ( ib. III p. 55, a. 1438 et saepius).
3.
opłata składana w sądzie; pecunia quae
iudici solvebatur
SchlUrk p. 418 (a. 1292) : j-um hereditarium, quod tertius denarius nuncupatur.
CodSil I p. 31 (a. 1328) : dantes ... villam ... cum ... censu, exactionibus, i-iis sive culpis.Ita saepius. Simili sensu iudicium in poenis :
DŁUG. LibBen I p. 63 : totum i-um in poenis tam in civitate quam extra et in villis est episcopi et theloneum et i-um valet viginti marcas.
III.
eccl.
1.
ultimum (magnum) Dei
sąd ostateczny; Dei tribunal supremum (
KodMp II
p. 27,
a. 1217
;
KodWp I
p. 26, saec. XIII
ex.ex
et saepius). Simili
sensu extremum (
KodMp II
p. 27,
a. 1217
et saepius), speciale (terribile) Dei (
AKapSąd III
p. 137, a.
1509
;
ib.
p. 165, a.
1513),
item
districtum (
KodMp IV
p. 198, a.
1422).
2.
paenitentiale
spowiedź; peccatorum
confessio (
StSyn III
p. 60
:
sacerdotes peccatum in penitenciali i-o sibi detectum revelantes, cf. ConcPol VIII p. 140, a. 1415).
Simili sensu
animae :
ConcPol VIII p. 128 (a. 1415) : nullus nostrorum subditorum potest eligere i-um non sui iudicis ... multo ergo minus i-um animae.
IV.
singularia
1
sprawiedliwość;
iustitia.
Praec.
in locut.
α. iudicium (alicui) facere
(e
Vlg.
Ps. 145,7 et passim
NIC. BŁ. Serm. I
p. 377
et saepius).
β.
adv.
in iustitia et iudicio
sprawiedliwie;
iure
DŁUG. Hist. V p. 10 : regnum Poloniae in iustitia et i-o regendum assumas.
2.
prawo; ius
AGZ IX p. 130 (a. 1487) : haeres ... dedit eis colonis i-um alias «prawo» ... Theuthonicum et septem dies habent laborare per annum.