Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INVENIO

Gramatyka
  • Formyinvenio
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ire, -i, -tum
Znaczenia
  • I.
    • 1. rem latentem (quaerendo) reperire, nancisci.
    • 2. + personaliter aliquem in libro offendere, nancisci.
    • 3. abstr. adipisci, assequi, obtinere. Praec. de abstr., v. gr.
  • II.
    • A.
      • 1. phil. excogitare,cogitando instituere, creare. Praec. phil., v. gr.
      • 2. + a. ab: b. ex cognoscere, discere, mente comprehendere.
      • 3. existimare, iudicare, statuere.
        • α.
        • β. + quod:
          • b.
    • B. iur.
      • 1. statuere, instituere, decernere, v. gr.
      • 2. + sententiam sententiam ferre (de iudice)
      • 3. + inter se inter se bona cum gratia constituere, componere
  • IV. fungitur vice vocis adveniendi

Pełne hasło

INVENIO, -ire, -i, -tum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
[1. pl. ind. perf. act. invenivimus:
AGZ XI p. 57 (a. 1430) : taliter in eadem causa invenivimus.
inf. praes. pass. inveni:
KodWp V p. 68 (a. 1405) : hereditatem ... cum omnibus ... obuencionibus ... que nunc sunt et in futurum in eadem inueni possunt.
WODKA p. 235 (a. 1464) : possunt ... per ... subtractionem horarum, minutorum ... in ... tabula positorum inveni hore ... coniunctionum (nisi utroque loco -ri- compendio scriptum per errorem omissum est ).]
I.
1. znaleźć, odnaleźć, odkryć; rem latentem (quaerendo) reperire, nancisci.
N. distinctionem gram. m. ae.
GŁOG. Alex. I fol. R Va : reperire i. i-re, unde differentia: querens i-o, reperis quod sors tulit vltro.
Cf. Th. VII 2,134,56 sq. Occ. pisces łowić ryby; i. q. capere
KodWp V p. 79 (a. 1405) : piscaturam piscium, qualicumque rethe sibi poterit i-re ... condonamus.
2. spotkać, napotkać, zastać; offendere, nancisci. Additur personaliter :
Lites I p. 99 (a. 1339) : cause testes ... citasse ... personaliter i-tos.
Occ. per ellipsim aliquem in libro sc. inscriptum
StPPP VII p. 373 (a. 1394) : receperunt ad libros pro lucro ... et non i-erunt procuratorem in libro.
N. pro subi. est
citatio :
StPPP II p. 490 (a. 1441) : nescit de termino neque ipsum citacio in domo i-it.
KsgLub p. 7 (a. 1446) : concitatio ... dominum abbatem in terra Lublinensi non i-it.
Praec. (in malam partem) przyłapać; deprehendere, v. gr. aliquem in fero facto ( MARTIN. OP. Serm. p. 479 nlb. ), in (super) violentia ( AGZ XI p. 373, a. 1451 ; KodKrak p. 278, a. 1487) , in poena (i. crimine) falsi ( CorpJP III p. 38, a. 1507) , item equos in frumento ( ArPrawn XI p. 3, a. 1450) , vaccam (bovem, equum) vagabunde (sic, sc. errantem IurMas I p. 132, a. 1426). Glossae Pol.
AGZ XIV p. 112 (a. 1443) : dixit se recipere theoloneum ... prout i-it alias «zastal» et non elevavit nec diminuit.
StPPP II p. 782 (a. 1471) : Georgius ... equum suum i-it et «zastal» apud ... Leonardum. Cf. etiam AGZ XVIII p. 537 (a. 1496).
N. locut.
pro aliqua re ścigać sądownie; iure persequi
KsgMaz II p. 129 (a. 1425) : plebanus ... dixit ... Nicolao ... pro aliis peccoribus i-am te ... et inmediate egit super ipsum.
Mediopass. znajdować się, być (obecnym); (ad)esse, exsistere. Simili sensu inventum esse :
StPPP IX p. 9 (a. 1408) : aquisivit omne, quod erat in reistro i-tum super aduocaciam de Colaczicz.
Ib. II p. 194 (a. 1414) : ipsa pars hereditatis cum omnibus bonis ... que tunc i-ta fuerint, ad ... Andream devolui debeant.
Cf. Th. VII 2,144,63 sqq.
N. locut.
infirmitate być chorym, chorować; aegrum esse
Dogiel I p. 47 (a. 1412) : nobis ... obsequia praestat fideliter ... salvo si ... infirmitate ... ipse ... esset i-tus (nisi leg. interventus).
Occ. i. fere q. fieri
NIC. BŁ. Serm. I p. 12 : Adam amissa temperantia intemperatus factus est, perdita charitate malus i-tus est.
ZABOR. Tract. p. 37 : in corpore si ... stomachus languerit, omnia membra i-untur infirma.
3. znaleźć, uzyskać, osiągnąć; adipisci, assequi, obtinere. Praec. de abstr. , v. gr. praemia aeterna pacis (apud Deum: *KodPol I p. 10, a. 1155 et saepius in bullis papalibus), gratiam (in conspectu) alicuius ( UrkBBr p. 20, a. 1258 ; CodEp III p. 36, a. 1448) , requiem animae ( KodWp III p. 438, a. 1375 et saepius).
N. iur.
intromissionem :
StPPP VIII p. 829 (a. 1400) : intromissionem hereditatis ... dum et quam primum ... i-re poterit, omnimodam facultatem recipiendi et obtinendi habebit.
Accedit constr. sq. ab:
CodVit p. 446 (a. 1419) : que bona ab eadem regia caritate ... omnes ... nostri habundancius ... i-erant.
II.
A.
1. wymyślić, odkryć, wynaleźć; excogitare,cogitando instituere, creare. Praec. phil. , v. gr. scientiam (tam divinitus quam humanitus: GŁOG. Anal. fol. 166a ; ; per actum rationis: BYSTRZ. Top. fol. p IIa) ; astrologicas demonstrationes (per sufficientem experientiam: BYSTRZ. AnalPr fol. h IIb) , constructionem grammaticalem ( Gramm. p. 165, saec. XV) .
N. constr. sq.
quod :
BYSTRZ. ParvLog fol. R IIIa : primus Scotus i-it, quod ... faceret propositionem de excluso praedicato.
Cf. Th. VII 2,139,74 sqq.
2. poznać, dowiedzieć się, zrozumieć; cognoscere, discere, mente comprehendere. Sequitur acc. (c. inf. ). Accedit constr. a. sq. ab:
CodSil X p. 55 (a. 1301) : per modum scrutinii i-uimus a senioribus rusticis ... agros ... in ... villam ... fratrum de Kamencz pertinere et pertinuisse.
b. sq. ex :
KodUJ IV p. 82 (a. 1521) : ex quo privilegio ... i-imus et cognovimus etc.
3. ocenić, uznać, stwierdzić; existimare, iudicare, statuere.
Constr.
a. sq. dupl. acc. , v. gr. aliquem culpabilem ( KodWp I p. 75, a. 1212 ; reum culpa: APozn I p. 93, a. 1443) , dignum mercede ( AKapSąd II p. 576, a. 1456).
Occ. loco alterius acc. sequitur
α. locut. adv. , v. gr. in vitio (litteram: AGZ XIII p. 129, a. 1442).
β. constr. sq. quod:
AKapSąd II p. 94 (a. 1434) : si i-tus esset postmodum, quod teneret eandem sectam.
b. sq. acc. c. inf. Mediopass. okazać się; se praestare, v. gr. praesumptuosum (in aliqua re: KodWp II p. 16, a. 1299) , discordem ( KsgŁawKr p. 153, a. 1391).
B. iur. t.t.
1. wyznaczyć, ustalić, postanowić; statuere, instituere, decernere, v. gr. exactionem (in et super communitatem: DokLub p. 281, a. 1456) , poenam ( AGZ XIX p. 312, a. 1486 ; additur alicui: ARect I p. 578, a 1517) , partem proventuum exsolvendam (alicui: Concl. p. 135, a. 1514) .
Praec.
concordiam i. q. condiciones concordandi reperire (cum aliquo :
KodWp III p. 491, a. 1380 : quandam ... concordiam i-imus et fecimus cum ... Nicolao)
; item inter aliquos:
KsgGrWp I p. 46 (a. 1388) : quando episcopus ... non posset concordiam et medium i-re inter me et inter Potrconem.
Additur
arbitraliter :
AGZ IV p. 156 (a. 1447) : concordiam per ... dominos arbitraliter i-tam ... servare.
Occ. sensu latius transl. (extra textus iur. ) postanowić, powziąć decyzję; statuere, consilium capere
AGZ XIII p. 278 (a. 1448) : si Paulus i-erit bona emere alicubi, extunc debet dare scitum ... Iohanni.
2. sententiam sim.: wydać orzeczenie sądowe; sententiam ferre (de iudice)
ArPrawn X p. 257 (a. 1408) : terminus ... Iohanni ... cum ... Petro ... ad sentenciam i-ndam inter ipsos pro iuramentis.
StPPP XI p. 190 (a. 1438) : quicunque ... editionem, quam advocatus, iurati et procurator i-erunt, infringeret.
Simili sensu
ortilegium (syn. edicere : StPPP II p. 909, a. 1496) , inventionem ( AGZ XII p. 160, a. 1447) , ius ( KodWp III p. 236, a. 1364 : paratus sum ostendere meam innocentiam, ut ius i-tum fuerit per seniores ... regis Polonie.).
Item
invenire nude positum
StPPP VIII p. 410 (a. 1397) : domini i-erunt in colloquio generali ... quod ... Agneta ... iure aquisiuit mediam sculteciam ... possidere.
KsgMaz I p. 82 (a. 1408) : inter Iacusium ... et inter Pechonem ... i-imus et terminum longiorem dilatavimus.
Ita passim saec. XV—XVI. Cf. ADINVENIO Additur in causa ( AGZ XI p. 57, a. 1430 et saepius), per sententiam ( ib. VI p. 46, a. 1459) , modo amicabili, concordiali more ( ib. XIX p. 535, a. 1475).
Iuxta posita
decernere ( PP II p. 131, a. 1451 et saepius), decidere ( ib. p. 29, a. 1448) , ordinare ( ib. ), statuere ( WilkLub p. 4, a. 1455 et saepius).
Constr. ad
1—2: a. abs. b. sq. acc. c. sq. quod (quia), cf. et
StPPP IX p. 46 (a. 1453) : qui arbitri i-erunt inter eos, quia etc.
d. sq. enunt. interrog.
KodMp IV p. 458 (a. 1447) : qui arbitri inter eosdem i-ent, quis melius ius habebit super eandem scultetiam.
Accedit constr. a. sq. de:
PP II p. 29 (a. 1448) : quicquid per ipsos arbitros ... de ipsis captiuis i-tum et decisum fuerit.
b. sq. inter, cf. Ita vulgo. c. sq. pro:
KsgLub p. 9 (a. 1447) : quod inter eos pro graniciis ... i-erint arbitri ... hoc partes ... debent tenere.
3. inter se uzgodnić drogą polubownej umowy; inter se bona cum gratia constituere, componere
DokLub p. 303 (a. 1464) : sic inter se i-erunt, quod etc.
APozn III p. 61 (a. 1503) : amici inter se mutuo amicabili et fraterna compositione i-erunt, quod etc.
IV. (singulare) nadchodzić; fungitur vice vocis adveniendi
*DŁUG. Hist. II p. 337 (= IV p. 86 ed.nov., litterae a. 1253) : ex abrupto i-it (v. l. supervenit) tempestas impeditiva.
Cf. Th. VII 2, 151,16 sqq.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)