- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
I.
propr. kierować
(końmi); regere (equos, saec.
XVI).
II.
transl.
A.
1.
kierować, rządzić;
regere, moderari
(rem publicam, regnum, populum
sim.).
N.
definitionem phil.
ExPhys fol. 1 IIIa : g-re non est nisi formam agendi inferioribus prescri bere.
Additur
abl.
,
v.
gr. consilio maturorum virorum (
DŁUG. Hist. V
p. 38
)
, aequabilitate (
CALLIM. Hist.
p. 22,5).
N.
exercitum, expeditionem bellicam
sim.:
dowodzić;
praefectum esse, ducere
DŁUG. Hist. III p. 146 : Vincentium ... palatinum hostilem exercitum suo ductu suaque industria g-ntem.
Ib. IV p. 686 : rex ... personaliter eam expeditionem bellicam g-re constituit.
MIECH. Chr. p. 133 : terciam aciem ... dux Oppoliensis g-vit.
2.
administrować, zawiadywać, zarządzać;
curam gerere, administrare, procurare,
v.
gr.
parochiam (iuxta canonica instituta:
DokMp IV
p. 123, a.
1364)
, castra ecclesiae (
StKapWł p. XXXIX, a. 1356)
, hospitalia et alia pia
loca (
ib.
p. 229, a.
1593)
, bona sua, campum, sortem sim. (
DokMp IV
p. 34, a.
1309
et passim),
molendinum (syn. regere:
KodKKr I
p. 45,
a. 1253),
item officia in curia regis (de aulae
regiae praefecto
DŁUG. Hist. III
p. 296
),
cett.
N.
de pecunia
dysponować;
dispensare
ArPrawn V p. 418 (a. 1389) : Nicolaus ... debet dare Silbermanno IIII marcas, qui tunc ulterius promisit tota sua hereditate ipsi Nicolao sine omni impedimento de dicta pecunia g-re.
3.
sprawować, pełnić, wykonywać (jakąś funkcję);
gerere, obire,
v. gr.
administrationem altaris (de capellano:
PommUrk IV
p. 327, a.
1308)
, iudicium, ius
(i. exercere
*Lites II
p. 228, a.
1312
;
*CodVit
p. 396, a.
1417).
N.
locut.
iura sua
rządzić się,sprawować rządy;
res suas moderari
KodPol I p. 122 (a. 1287) : aduocatus et ciues sua jura teneant et g-ent secundum locacionem ciuitatis Nouiforj.
KodMp II p. 173 (a. 1289) : scultetus omne ius villicationis integraliter habeat exercere, sua iura per omnia secundum formam iuris Cracouiensis ... g-ndo.
4.
refl. zachowywać
się, postępować;
se gerere
AKap p. 5 (a. 1525) : ut canonici se deifice ... in bonis ipsorum moribus gererent et g-rent.
StPPP III p. 44 : thesaurarius curiae sic ... se gerat et g-et in officio sibi commisso, ut etc.
Simili sensu pass.
ArPrawn I p. 366 (a. 1527) : ut domini archiepiscopi ... aliique iudices ecclesiastici ... secundum illa statuta vivant et g-entur.
B.
1.
otaczać opieką, strzec, doglądać; custodire, protegere, tueri
KodWp III p. 412 (a. 1374) : ut dux nos protegeret ac eciam g-ret, tanquam tutor nostre ecclesie et pauperum nostrorum et gubernator, veluti ad defendendum et protegendum ... ecclesiam nostram ... se ... benivole astrinxit.
Lites II p. 429 (a. 1403) : dimissis ... duobus ... kmethonibus pro pascendis et g-ndis animalibus, peccoribus et pecudibus.Cf. Th. VI 2353, 51 sqq.
2.
iur.
sprawować opiekę prawną nad
osobami (zwł. nad kobietami lub dziećmi
nie
posiadającymi lat sprawnych) oraz
nad ich majątkiem;
tutorem lege institutum esse (praec.
feminarum pupillorumve)
StPPP VIII p. 212 (a. 1387) : Iacobus et Mathias habent ipsum Iacussium ab omnibus terrestribus iniuriis tueri et g-ri.Ib.
p. 296 (a. 1388) : Symco habet ipsum Przeslaum tueri et g-re ... et pro ipsis quem placuerit citare usque ad tempora vite ipsorum Preczslay et uxoris sue.
Ib. p. 636 (a. 1399) : heres de Rudna medietatem ville Rudno ... Alberto obligavit tenendum et pueros filiastros suos conmittendo ad g-ndum dedit in regimen.
KsgPrzem I p. 38 (a. 1410) : si praedictam virginem quis ... impedire vellet ... extunc ... Franczko ipsam virginem intercedere et g-re se obligavit.Ita saepius saec. XV. Glossa Pol.
KsgMaz III p. 161 (a. 1436) : Nicolaus ... totam porcionem ad ipsum pertinentem ... Paulo ... ad g-ndum alias «v opyekanye» per triennium comisit et commendavit.
N. constr.
ad
1—2: a.
sq.
ab,
cf.
et
StPPP II p. 535 (a. 1444) : promittentes ... Iohannem et Dominicum ... sicut alias nostras villas ... ab omnibus ... iniurijs et molestijs protegere, defendere et g-re, eorum tamen sumptibus et expensis.Occ. causam :
ArPrawn X p. 94 (a. 1401) : eligendo ipsum Nicolaum ... in verum et legitimum mundibordium non obmissum prefatam causam regere, g-re et defensare.
C.
1.
(res) dbać o dobry stan czegoś, przechowywać (w dobrym
stanie); curare, integrum servare
DŁUG. LibBen I p. 97 : vicecustodes habent officium g-ndi aulaeum pro festo Corporis Christi.
Id. Op. p. 423 : turris ... pro g-ndis tenendisque campanis ... erigi coepta ... est.
2.
(homines) zapewnić utrzymanie, utrzymywać;
victum suppeditare, alere
AGZ XI p. 185 (a. 1441) : prefatus sororius avunculum debet regere et g-re, sibi victum et amictum ... administrando.Cf. Th. VI 2353, 65 sqq. Refl. utrzymywać się, zapewnić sobie środki do życia; victum quaerere
AKapSąd II p. 121 (a. 1440) : mulier nequiens se g-re cum pueris suis nec agros suos excolere.