Ogólne
Pełne hasło
Więcej

FORUM

Gramatyka
  • Formyforum, forus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -i -i
  • Część mowyrzeczownikrzeczownikrzeczownik
  • Rodzajnijakimęskimęski
Znaczenia
  • I. locus civitatis sim. spatiosus, ubi negotiationes fiunt.
  • II.
    • 1. + emptorium mercatorium (emendo et vendendo pro emptione et venditione locus, ubi merces exponuntur, emporium. Inde meton. odbywanie (także: prawo posiadania i odbywania) targu; actus (et ius) forum habendi et exercendi
      • α.
      • β.
      • γ. + cottidianum deputatumferiale d. commune publicum privatummanifestum manifestorum e. liberum liberrimum omni libertate plenumcum omni utilitatevoluntarium
    • 2. emendi-vendendi transactio, emptio, contractus, pactum, negotium
      • α. + forum cum aliquo (inter se aliquos) facere (pro aliqua rein aliqua re de aliqua recontrahere inire tractare consummare (inceptumtenere emere
      • β.
    • 3. pretium (rei emendae-vendendae)
  • III.
    • 1. iudicii locus (et iudicium ipsum). aula (regia vel episcopalis)
    • 2. iudicium, iurisdictio.
      • α.
      • β.
      • α. + forum sequi coram iudice comparere.
      • β. + ad forum alicuius pertinere sub alicuius ius et iurisdictionem subiunctum esse
    • 3. + ius fori forum (iuris) ius (praec. saeculare)
    • 4.
      • a. + confessionis poenitentiae (poenitentiale) i. q. confessio
      • b. + conscientiae (conscientiosum) animi conscientia

Pełne hasło

FORUM, -i n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
[ forus,, -i m. MARTIN. OP. Marg. fol. f VIa ; StWłocł p. 10 (a. 1418) ;; DokMp II p. 80 (a. 1427) ; PP III p. 155 (a. 1447) ; ib. p. 156 ; KsgPrzem II p. 47 (a. 1448) ;; CulmUB p. 572 (a. 1483) ; ZabDziej II p. 183 (a. 1484) ; ib. p. 371 (a. 1487) ; ib.III p. 542 (a. 1498). Cf. Th. VI 1198,32 sqq. et Pol. targ et sąd m. ]
I. plac publiczny, rynek; locus civitatis sim. spatiosus, ubi negotiationes fiunt. Etymologiam m. ae. affert
JAC. PAR. Serm. fol. 37b : f-um dicitur a for, faris, quia ibi multe fabulaciones verbose fiunt.
Simili sensu
circulus fori ( KodWp II p. 21, a. 1289). Glossae Pol.
infra 43 et 45. Additur gen. , v. gr. civitatis (Cracoviensis:
ArHist XI p. 176, saec. XVI), vel adi. publicum (oppidi : AKapSąd III p. 366, a. 1470 et saepius); simili sensu benevolum ( AGZ XVI p. 293, a. 1499 : capitaneus ... admisit sibi recipere hominem Onda in benivoli f-o alias «na dobrowolnem thargv» in Sanok),
item stratum (
ib. p. 287, a. 1498 : quem vulneravit ... in strato f-o alias «na dobrowolnem thargv» in Brzossow).
Meton. lud zgromadzony na rynku, tłum, pospólstwo; homines, qui sunt in foro, vulgus.
Dicitur
numerosum ( DŁUG. LibBen I p. 574 ).
II.
1. plac targowy, targowisko; locus, ubi merces exponuntur, emporium. Inde meton. odbywanie (także: prawo posiadania i odbywania) targu; actus (et ius) forum habendi et exercendi
KodPol I p. 2 (saec. XII) : Koszcol, ubi concessit dux esse f-um omni libertate plenum.
KodMaz(K) p. 70 (a. 1146) : confirmamus f-um ... Quetisougue ... quod ... Misico ... et f-um Wasnoe, quod Salome ducissa ... ęcclesię sancti Adhalberti contulerunt.
KodWp I p. 17 (saec. XIII) : dux Mesco contulit ecclesiaeforalia et thelonea post quinque f-a.
Ita vulgo saec. XIII—XVI. Additur emptorium ( ARect II p. 23, a. 1537) , mercatorium (emendo et vendendo : Tom. XIV p. 91, a. 1532) , pro emptione et venditione ( KodTyn p. 98, a. 1340) . Glossae Pol.
RFil p. 368 (a. 1428) : f-um «szkup».
GLb p. 43 : f-um civitatis «targ».
Ceteras cf. infra 31 et 44 sqq.
N. constr.
a. sq. in c. abl.
CodSil(M) I p. 253 (a. 1203) : f-um in Trebnich.
AKapSąd III p. 53 (a. 1485) : dum ... currum ... ad f-um in Przasnysch misisset.
b. sq. adi. loci.
CodSil(M) I p. 253 (a. 1203) : census f-i Cirquicensis.
Ib. infra f-um Trebnicense.
Ita saepius.
Distinguitur
a. castri ( KodPol II p. 54, a. 1255 et saepius), civitatis ( KH XXIV p. 69, a. 1169 ; KodMp II p. 89, a. 1253 et saepius); ecclesiae ( DokSul p. 314, saec. XIII et saepius), monasterii ( ib. et saepius; item canonicorum: CodSil(M) I p. 253, a. 1203 et saepius), villae ( KodMp II p. 110, a. 1259 ; DokMp I p. 12, a. 1284 et saepius), provinciae ( CodPom p. 55, a. 1159), praeterea campestre ( MonLub p. 15, saec. XII med.med) , rurale ( DokMp II p. 67, a. 1427) . b. allecum ( APozn I p. 306, a. 1459 ; ib.II p. 15, a. 1471 et saepius), calceorum ( KodWp III p. 383, a. 1372) , carnium (liberum :
StPPP X p. 76, saec. XV in. : f-um carnium liberum «sochaczky» uulgariter appellatum.
Ita saepius), equorum, pecorum sim.( CodSil IX p. 250, a. 1370 ; KsgKaz p. 308, a. 1394 et saepius), frumentorum (et aliorum comestibilium : KodKrak p. 46, a. 1366) , panis ( KodWp III p. 383, a. 1372) , piscium ( PommUrk V p. 76, a. 1312 ; CracArt I p. 79, a. 1430 et saepius; item piscarium GLb p. 43 ) , salis ( KodWp III p. 383, a. 1372 ; APozn I p. 306, a. 1459 et saepius), vini ( KodWp III p. 383, a. 1372) , lapidum molarium ( APozn II p. 113, a. 1482) , pannorum ( KodWp III p. 383, a. 1372) , cuppedinis (cuppedinarium :
Inst. p. 119 ; GLb p. 43 ;: f-um cupedinis «rynek», ubi omnia ad emendum inveniuntur «wszherzeczny tark»),
porro antiquarium (
GLb p. 43 : f-um antiquarium «tvendeta»),
boarium (
ib. f-um boarium «volovy rynek» ), olitorium ( ib. f-um holitorium «capustny tark» ), oporinum ( ib. f-um oporinum «ovoczny rynek» ), pomarium ( ib. f-um pomarium «yableczny» ). c.
α. annuum, annuale, annale ( KodPol I p. 117, a. 1286 ; KodWp II p. 9, a. 1288 et vulgo.
N. glossas Pol.
StPPP IV p. 203, a. 1420 : f-a annalia, que nundine vel in vulgari «Iarmarckt» nuncupantur.
KodMaz(L) p. 231, a. 1462 : f-is annualibus alias «yarmarky»),
simili sensu generale (
KodWp III p. 561, a. 1385 ;
KodMp IV p. 113, a. 1408 : f-um generale liberum seu annuale «Iormarg» wlgariter dictum semel quolibet in anno ... celebrandum),
simili sensu nundinum, nundinarum ( AGZ VII p. 75, a. 1428 ; PP II p. 106, a. 1450 et saepius).
β. septimanale, hebdomadarium sim. additur sollemne: KodWp II p. 9, a. 1288 ; KodMp IV p. 46, a. 1394 et vulgo); eodem sensu semel in hebdomada habendum ( DokKujMaz p. 116, a. 1212 et saepius).
γ. cottidianum (additur deputatum : AGZ IX p. 162, a. 1498 ; simili sensu feriale : AGZ XIX p. 348, a. 1469) . d. commune ( BreslUB p. 121, a. 1327 et saepius), publicum (opp. privatum : KodWp III p. 527, a. 1382 ; CorpJP III p. 7, a. 1506 et saepius); simili sensu manifestum (ed. manifestorum : KsgPrzem I p. 121, a. 1423) . e. liberum ( KodMp II p. 70, a. 1243 ; BreslUB p. 121, a. 1327 et vulgo; item liberrimum : KodWp I p. 75, a. 1212 ; omni libertate plenum : KodPol I p. 2 . saec. XII et saepius; cum omni utilitate : CodSil(M) I p. 132 saec. XII ex. ; item voluntarium : ArHist III p. 49, a. 1419: f-um voluntarium sive in wlgari «Freymarkt» ).
N.
fremitum licytacja; auctio
ArPrawn II p. XIV (a. 1444) : in fremito f-o «na vywolanem thargu».
Iuncturae verbales selectae
forum celebrare ( DokMp I p. 187, a. 1374 et vulgo), exercere ( ib. p. 112, a. 1358 et saepius), facere (et tenere: KodWp I p. 182, a. 1249 ; KodMp IV p. 67, a. 1399 et saepius), habere ( KodWp I p. 75, a. 1212 et saepius; syn. forisare: KodPol I p. 194, a. 1343 et saepius), (ob)servare *DokSul p. 345, a. 1329 ; KodWp III p. 645, a. 1382 et saepius), tenere ( BreslUB p. 67, a. 1296 et saepius).
N. locut.
a. villa fori osada targowa; in qua fora exercentur, quae ius fori habet
KodMp II p. 82 (a. 1250) : per uiam, que de uilla f-i de Koprziwnicia ... ad uillam Chrczin tendit.
Simili sensu forum abs.
DokKujMaz p. 287 (a. 1185) : hec ... sunt nomina villarum, quibus ... ecclesia dotata est: Ozszec cum lacu ... f-um de Bochna.
KodMaz(K) p. 122 (a. 1191) : beneficia f-i de Lukosin et decime harum villarum etc.
KodWp I p. 269 (a. 1252) : si que ... hereditates sive civitates sive f-a a domina abbatissa titulo emptionis seu commutacionis acquisite fuerint etc.
Syn.
villa ( Dogiel I p. 47, a. 1412 et saepius).
N.
appellationem oppidi Silesiae Novum Forum Środa Śląska
SchlUrk p. 283 (a. 1223) : tam locum forensem quam villas ... eodem jure, quo utitur Novum F-um ducis Henrici, quod Srzoda dicitur volumus ... locari.
KodWp I p. 182 (a. 1249) : in hereditate ... Lubnica f-um faciendi ... ea libertate, qua fundata est civitas ... Novum F-um.
KodKKr I p. 110 (a. 1279) : liberam facultatem locandi nostram ciuitatem Brzesensem iure Theutonico, quo ciuitas vtitur, que Novum F-um in Slesia nuncupatur.
Ita saepius.
N.
ius (Teutonicum) Novi Fori prawo średzkie
DokMp I p. 112 (a. 1358) : iure Teutonico Noui F-i, quod vulgariter «średskie» nominatur.
Cf. etiam ib. infra et KodWp III p. 383 (a. 1372).
Simili sensu per metonymiam
novum forum :
KodMp IV p. 22 (a. 1388) : incole tantum, quantum in nouo f-o in laneis collocati soluunt, nobis soluere tenebuntur.
Cf. infra III 3. b. census fori opłata targowa, targowe; tributum mercatorium
CodSil(M) I p. 253 (a. 1203) : f-um in Trebnich sine ulla diminucione census Cirquicensis f-i statui.
Ita saepius. Simili sensu beneficium fori ( KodMaz(K) p. 122, a. 1191) , iustitia de foro ( KodMp II p. 51, a. 1232).
Item
forum abs.
*KodMaz(K) p. 75 (a. 1155) : contulimus vobis in Czeruinzk decimum et nonum f-um.
DŁUG. LibBen I p. 403 : villa Sarnow cum nono et decimo f-o.
AGZ XIX p. 37 (a. 1479) : Raphael ... quartum f-um debet habere seu forale capere in eodem oppido.
N. glossam Pol.
KodMp III p. 160 (a. 1363) : racione thelonei seu f-i quod «thargowe» dicitur.
2. targ, tj. umowa kupna-sprzedaży, ugoda co do ceny, transakcja handlowa, interes; emendi-vendendi transactio, emptio, contractus, pactum, negotium
DyplMog p. 9 (a. 1230) : se f-um fecisse cum ... comite ... de villa ... pro quadraginta marcis.
KodKKr II p. 52 (a. 1373) : partem ... hereditatis ... archidiacono ... mediante ... domino Creslao ... qui inter nos fecit f-um pro centum marcis ... vendidimus.
KsgŁawKr p. 218 (a. 1393) : coram nobis Waltherus ... et Ditrich ... recognoverunt Petrum ... pro X marcis tres equos ... vendidisse et se de eodem f-o mercipotum bibisse.
Ita vulgo saec. XIV—XVI. Glossae Pol.
AGZ XII p. 303 (a. 1465) : tu apud Clementem alio f-o alias «thargem» recepisti alia sex stamina panni ... pro viginti ... mercis.
Ib. XV p. 95 (a. 1468) : racione non completionis f-i alias «dia nyesdarzenya thargv» pro villis ... facti.
StPPP IX p. 238 (a. 1537) : Stanislaus ... infundit suum f-um seu «szmową».
ZabDziej I p. 279 (a. 1549) : circa f-um alias «przy lythkupye» ... Stanislaus ... dedit marcam peccunie.
Syn. et iuxta posita
contractus ( KsgŁawKr p. 311, a. 1397 ; KodUJ II p. 167, a. 1456 et passim), pactum ( CracArt I p. 123, a. 1443 ; AKapSąd III p. 37, a. 1472 et saepius). Simili sensu per abundantiam fori contractus ( DokMp II p. 269, a. 1438 ;
AKap Sąd II p. 248, a. 1465 et passim; contractio:
StPPP VI p. 47, a. 1510), vel pactio ( AGZ IX p. 49, a. 1436).
Additur
emptionis (et venditionis LhnUrk II p. 321, a. 1397 ; KodUJ III p. 133, a. 1487 et saepius); item redemptionis, praec. in locut. sub (titulo, forma, contractu, specie et) foro (red)emptionis ( KodWp V p. 418, a. 1426 ; ib. p. 452, a. 1427 ; KodUJ II p. 167, a. 1456 ; DŁUG. LibBen I p. 243 et saepius).
Dicitur
aequum ( KsgMaz III p. 189, a. 1436) , firmum (syn. ratihabitio: AKapSąd III p. 337, a. 1519) , irrevocabile ( CodEp III p. 520, a. 1432) , finale, totale sim.( APozn II p. 189, a. 1487 ; AGZ XVII p. 330, a. 1496 ; opp. primum: StPPP XI p. 85, a. 1501) , mutuum ( DokKKr I p. 242, a. 1399) , perpetuum ( StPPP IX p. 18, a. 1419 ; AGZ XII p. 269, a. 1461 et saepius), reale, verum ( KodKKr II p. 190, a. 1394 ; ArPrawn X p. 82, a. 1399) ;.
N. constr.
a. sq. gen. obi.
StPPP VIII p. 422 (a. 1397) : terminum ... pro f-o videlicet hereditatis.
Ib. p. 819 (a. 1400) : Pelcam ... pro f-o hereditatis ... liberum dimisit et pro pecuniis.
Ib.VI p. 47 (a. 1510) : citaverat ... Andream ... pro contractione f-i bonorum.
b. sq. de, in c. abl. , pro cf. infra 27.
Iuncturae selectae
α. forum cum aliquo (inter se vel aliquos) facere (pro aliqua re : KodKKr II p. 52, a. 1373 ; PEREGR. fol. x VIa et vulgo; in aliqua re : AGZ XII p. 269, a. 1461 ; de aliqua re :
DyplMog p. 9, a. 1230 ; ad aliquid faciendum:
KsgRWar I p. 399, a. 1520) ; simili sensu contrahere ( BiblMuz I 2, p. 192, a. 1405 et saepius), inire ( AGZ XI p. 421, a. 1457 et saepius), tractare ( ib. XII p. 376, a. 1475 et saepius), consummare (inceptum : ZabDziej III p. 42, a. 1490 et saepius), tenere ( AKapSąd III p. 222, a. 1423 et saepius). Occ. emere :
PEREGR. fol. x VIa : vis hodie mecum emere f-um, in quo poteris lucrari?
Opp.
forum cassare ( CorpJP III p. 457, a. 1519 et saepius), dimittere, infringere ( ib. ), item deicere ( ib. p. 444, a. 1519).
β. foro aliquid (apud aliquem) emere, recipere, vendere sim.( StPPP XI p. 203, a. 1441 ; AGZ XII p. 303, a. 1465 ; ib. p. 304, a. 1465 et vulgo). Simili sensu de foro ( AGZ XVIII p. 266, a. 1483 et saepius), per (in) modum (viam) fori ( DŁUG. Hist. V p. 536, ib. p. 302 et saepius),(modo) more fori ( DokMp I p. 412, a. 1417 ; StPPP II p. 657, a. 1459 et saepius), (iuxta) secundum forum ( KsgMaz III p. 44, a. 1434 ; KsgŁawWar I p. 77, a. 1456 et saepius).
N. locut.
bonum forum habere zrobić dobry interes, zyskać coś; lucrari (in imagine)
PEREGR. fol. C IIIb : flent propter penitencie omissionem, quia omiserunt agere penitenciam in vita, ubi poterant habere bonum f-um, quia diem pro anno.
3. cena (kupna-sprzedaży); pretium (rei emendae-vendendae)
IusMet p. 114 (a. 1368) : zupparius extraneis hominibus ... unum bancum salis ... non debet in cariori f-o dare nisi per duas sexagenas.
StPPP I p. 225 (a. 1368) : Ungari eorum sal ... habent in bono f-o.
DokMp I p. 343 (a. 1407) : in f-o leviori, quo potuimus et competenti scultetiam nostram ... vendidimus.
Ita passim saec. XIV—XVI.
Syn.
pretium ( SSrSil II p. 229, a. 1476) , taxa ( AGZ XIII p. 337, a. 1460) .
N. locut.
(in) foro bono (levi; opp. caro, gravi) tanio (drogo); parvo (magno) pretio (supra 4 ; ; StPPP XI p. 203, a. 1441 ; AGZ XIV p. 142, a. 1444 et vulgo). Occ. in imagine habere, pensare wysoko (nisko) cenić; magni (parvi) facere
KLQu p. 40 (a. 1478) : integritatem fidei in carissimo et pretiosissimo penso f-o.
Ib. eam fidem in leuiori habens f-o.
III.
1. miejsce odbywania sądu, trybunał; iudicii locus (et iudicium ipsum). Glossae Pol.
GLb p. 43 : f-um civitatis ... «sądny dom».
GLcerv p. 568 : f-um dici potest ipse locus, vbi consuevit reddi ius, idemque appellatur praetorium «ratuss».
Occ. dwór (królewski lub biskupi); aula (regia vel episcopalis)
VAdAnt p. 29, 6 : impia manus ... armato milite episcopale f-um irruperunt.
ROYZ. I p. 25, v. 21 : rex Auguste, aulae largiris honorem participemque f-i facis augustalis.
Cf. CURIA I A 1 et 2.
2. sąd, władza sądownicza, jurysdykcja; iudicium, iurisdictio.
Additur
iudiciale ( StPPP VII p. 236, a. 1544) , iudicii ( KodMp II p. 197, a. 1295) , iudicis ( AKapSąd III p. 193, a. 1518) , contentiosum ( WŁODK. ScrSel I p. 74 ; ArHist V p. 115, a. 1453). ;
Syn. et iuxta posita
examen ( DokMp I p. 378, a. 1412) , iudicium ( KodMp II p. 197, a. 1295) , iurisdictio ( ib. III p. 273, a. 1374) , tribunal ( ib. II p. 197, a. 1295) .
Simili sensu
iudicium fori ( KodWp III p. 749, a. 1270 ; DokMp I p. 259, a. 1393) .
Distinguitur
α. ecclesiasticum, spirituale (( StPPP III p. 26 ; AKapSąd II p. 28, a. 1417 ;et vulgo),clericale ( ArHist V p. 23, a. 1408).
β. saeculare ( KodUJ I p. 106, a. 1415 ; NPrzeszł X p. 395, a. circa 1420 et vulgo); simili sensu civile ( AKap Sąd II p. 219, a. 1460 et saepius; item civile saeculare: ZabDziej II p. 405, a. 1487). Porro distinguitur castri ( AGZ XIV p. 97, a. 1443) , opp. terrestre (iudicii terrestris: AKapSąd II p. 28, a. 1417 ; AGZ XIV p. 97, a. 1443 ; ŹrWaw II p. 101, a. 1510 et saepius), item supremum (Magdeburgense: KodMp I p. 181, a. 1315) .
Iuncturae verbales selectae
α. forum sequi stawić się w sądzie; coram iudice comparere.
Simili sensu
pati ( PommUrk III p. 160, a. 1292) , foro stare ( ArPrawn X p. 198, a. 1407 et saepius); opp. forum declinare ( AKapSąd II p. 5, a. 1404 et saepius); foro renuntiare ( ib. p. 14, a. 1415) .
β. ad forum alicuius pertinere podlegać czyjejś jurysdykcji; sub alicuius ius et iurisdictionem subiunctum esse ( KodMp II p. 238, a. 1317) , item ad forum spectare (de causa: AKapSąd III p. 60, a. 1489 et saepius), simili sensu de foro alicuius (iudicii) esse ( MARTIN. OP. Serm. p. 71 nlb. ; MATTH. Rat. p. 19 ).
Inde sensu latiore:
dotyczyć, obchodzić kogoś; spectare ad aliquem
NIC. BŁ. Serm. I p. 37 : de his religiosis sufficiat dixisse pauca, non enim sunt de f-o nostro.
Ita saepius.
Opp.
a foro alicuius alienum esse ( ROYZ. II p. 14, v. 2 ).
3. locut. ius fori prawo sądowe (zwł. świeckie); ius (praec. saeculare)
MARTIN. OP. Marg. fol. h VIb : iure poli reguntur matrimonia, non iure f-i i. e. ciuili.
KodMp I p. 181 (a. 1315) : damus ipsis ius Theutonicum Szrodense et ius supremi f-i super ijsdem hereditatibus.
Simili sensu forum (iuris)
KodWp I p. 376 (a. 1267) : excipientes homines civitatis et villarum ... ab omnibus servitutibus, que in iure Polonico fieri consueverunt seu que f-o et iuri civitatis possent contraire.
DokMp IV p. 175 (a. 1374) : villam ... quam secundum f-um iuris Polonici seu secundum ius Polonicale tenuerunt, in ius Theutonicale mutaremus.
ArPrawn VI p. 169 (a. 1554) : testamenta mixti f-i seu utriusque iuris tam spiritualis quam secularis ... coram notario publico conduntur.
4. locut.
a. confessionis spowiedź; i. q. confessio
Lites I p. 263 (a. 1339) : alique mulieresde illis fuerunt sibi conqueste in f-o confessionis.
Simili sensu poenitentiae (poenitentiale) :
AConst p. 201 (a. 1326) : laicis vero in f-o paenitentiae pro hujusmodi inordinata ingluvie iniungatur penitentia salutaris.
KodMp III p. 273 (a. 1374) : dantes ... vobis vicario generali ... potestatem ... confessiones in f-o penitencie audiendi.
NIC. BŁ. Tract. fol. b IIIa : qui diaconus non habet conficere Corpus Domini verum sic ut nec absoluere in f-o penitenciali.
Ita saepius.
Opp.
contentiosum ( WŁODK. ScrSel I p. 74 ).
b. conscientiae (conscientiosum) sąd sumienia, ocena moralna; animi conscientia
SCARB. p. 108 : si ... clericus in bello ... per se rapiendo vel pugnando ... aliquid consequitur, in f-o conscientie restituere tenetur.
ArHist V p. 115 (a. 1453) : Iohannem ... quantum ad f-um contenciosum et peticione maritali ... absoluimus, quantum ad f-um conscienciosum non.
Simili sensu
animae ( KH XV p. 469, a. 1420), item rationis ( SchlUrk p. 436, a. 1298) .
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)