- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- H.
- Ha.
- K.
[
gen.
sg.
lapidi :
PomnLw I
p. 63
(a. 1386)
:
quintidimidii lapidi crudi serici.
gen.
pl.
lapidorum:
RachWaw
p. 353 (a.
1545)
:
pro rotis ad kamzansa lapidorum
vehendorum.
acc.
pl.
lapida:
PP III
p. 3 (a.
1427)
:
propter tria lapida de
cera.
RachWaw
p. 118 (a.
1529)
:
pro 20 «czopi» ad connectenda (ed. convect-)
lapida.]
I.
A.
1.
propr.
kamień; petra, saxum.
Praec.
a.
graniczny; ad
signandos terminos in agro positus.
Glossa
Pol.
DokMp I p. 348 (a. 1408) : cum ... terris ... penes fluvium ... versus 1-em extentum alias «za kamieniem».
b.
milowy, stąd meton.
mila; miliarius vel ipsum miliare
(saec. XV-XVI).
c.
grobowy, nagrobek; sepulcri tegumen, monumentum
sepulcrale.
Adduntur
adi.
,
v.
gr.
funeralis (
Ztschr. II
p. 250,
a. 1493)
, marmoratus (
MPH II
p. 920,
a. 1469)
, marmoreus (
DŁUG.
Hist. I p. 185=I
p. 251
ed. nov.),
pollitus, tabulatus (
AKapSąd III
p. 322,
a. 1526),
item gen. tecturae sepulcri (
KodUJ IV
p. 156,
a. 1535)
.
d.
molaris (molendini, ad molendinum)
et
abs.
:
młyński albo
żarnowy; ad molas vel molendum
pertinens
(glossa
Pol.
ArHist III p. 128, a. 1411 : in clipeo deferentes 1-em molarem wlgariter «zarnow z paprzyczo».
Ib. p. 411, a. 1554 : de armis «paprzicza» alias 1-s molaris).
Distinguitur superior et inferior (AGZ XVIII p. 552, a. 1502 ; RachBon III p. 91 ; ;glossa Pol.
ib. p. 93 : pro 2 1-bus inferioribus alias «spodki»).
e.
angularis
et
abs.
:
węgielny; qui
duos parietes coniungit
(praec.
in imagine de
Christo e
Vlg.
Eph. 2,20; item de
foedere matrimoniali:
DŁUG.
in
CodEp I 2,
p. 118,
a. 1451).
Eodem sensu
primarius (primus)
KsgHenr p. 69 : super hunc primarium 1-em Christum totum suum posse et nosse fundauerunt nostri patres.
MARTIN. OP. Marg. fol. p. 6a: pro ecclesiarum primorum 1-um fundatione.Ita saepius, praec. in imagine (de canonicis sim. DŁUG. LibBen I p. 546 et ib. III p. 173 ) et in locut. primarium (primum) lapidem (im)ponere (ecclesiae: MPH II p. 887, a. 1394 ; DokMp V p. 102, a. 1409 ; StSyn IV p. 74 et saepius).
f.
custodiae portatilis
w którym przechowywano relikwie; quo
sanctorum reliquiae asservabantur,
cf.
Simili sensu
altaris
(
DokKKr I
p. 183,
a. 1391
:
in possessione ... 1-is altaris, viatici
consecrati).
g.
dolatorius
et
abs.
:
szlifierski (do ostrzenia
żelaznych narzędzi), osełka,
brusek; ad instrumenta ferrea acuenda aptus, cos,
cf.
supra III
p.
820,17 sqq. et
AKapSąd II p. 784 (a. 1514) : lego ... 1-em alias «schliffsteyn».
Simili sensu
fabrilis,
cf.
et
ferreus :
AGZ XVIII p. 509 (a. 1491) : quatuor 1-es ferreos alias «kamyenye zelyaszne», duo falcastra.
h.
pictorialis (ad terendum colores)
pumeks; pumex
CracArt I p. 362 (a. 1495) : 1-s ad terendum colores.
AKap Sąd 11 p. 924 (a. 1509) : pro ... 1-e pictoriali, in quo colores teruntur.
Simili sensu
pumex :
RachWaw p. 25 (a. 1522) : ad ... 1-es expoliendos ... 1-is pumex libras 30.
2.
sensu latiore, de rebus e lapidibus confectis
a.
bombardicus
pocisk kamienny w kształcie kuli;
globulus lapideus, qui
machinis bellicis proiciebatur,
cf.
Simili sensu
machinae
(
Lites I
p. 270, a.
1339
; ad machinas :
ArHist XI p. 491, a. 1461 : pro sex capeciis 1-um «culye» ad machinas), pixidis ( AGZ XI p. 273, a. 1446 ; ad pixides : CracArt I p. 21, a. 1391) , tormentalis ( DŁUG. Hist. IV p. 590 : castra ... ad iactum 1-is tormentalis metatur).
b.
figura do gry w szachy, pionek;
latrunculus
RachWaw p. 309 (a. 1542) : pro 2 1-bus ad vetera «schachi» et pixide ad servanda eadem.
c.
kulka (gałka, paciorek) oddzielająca dziesiątki różańca;
sphaerula inter decem quosque globulos rosarii interposita
CracArt I p. 102 (a. 1439) : paternoster de coraliis cum l-bus argenteis interpositis.
N.
tzw. dryja, trzy oczka na kostce do gry (w opisie
herbu); ternio (in insigni nobilium Polonorum
describendo)
ArHist III p. 413 (a. 1555) : dominum Albertum ... ex utroque parente nobili procreatum esse ... matre ... Hedvigi ... de armis Bipennis et tres 1-es alias «trzi dryje».Cf. Słownik StaropolskiII 201b et Słownik Polszczyzny XVI w. VI 90b.
B.
1.
tzw. orcel, kamień łamany z gór, nieciosany, głaz, skała; lapis operarius, ordinarius, rudis, non politus, petra, saxum
KsgKaz p. 274 (a. 1392) : pro I quartali 1-um «Brucsteyn» ([Germ.) cf.] ib. p. 285 (a. 1393).
RachWaw p. 44 (a. 1525) : exposita super vecturam et fracturam 1-um, qui vocantur vulgo «orczle» (ita vulgo.Huc quoque pertinent aliae glossae
DŁUG. LibBen III p. 154 : ecclesiam ... 1-e rotundo, quem «glasz» vocamus, muratam ([cf. Słownik Staropolski II 418a). ]
RachWaw p. 45 (a. 1525) : super fracturam et vecturam 1-is quartalis alias «stuky».
Ib. p. 172 (a. 1531) : pro uno quartali 1-um alias «vyertelne schtuky», qui «vyertel» in se continet 1-es 25.
Ib. p. 435 (a. 1565) : pro vecturis 6 1-um alias «plazu» a fluvio Raba.Ita saepius ib.
N.
mons (montana, fovea
sim.)
lapidum
kamieniołom;
lapicidinae
CodSil(M) III p. 194 (a. 1223) : villas cum omnibus ... agris, silwis, pratis, montanis 1-um.
KsgKaz p. 242 (a. 1390) : pro fovea 1-um.
DokMp I p. 358 (a. 1408) : advocatiam ... cum ... lapicidina seu monte 1-um.Ita saepius.
2.
quadratus
(quadrus)
tzw. kwadratowy kamień, ciosany kamień do budowy,
ciosane w kwadrat bloki kamienne; lapis
levigatus, politus (saec. XV-XVI).
Glossae
Pol.
et
Germ.
KsgKaz p. 321 (a. 1394) : lapicidis pro 1-bus dictis wlgariter «Werkestucke».
AKapSąd III p. 105 (a. 1506) : gradus ipsi ex 1-e naturali, alias «czyooszany».
Simili sensu
dolatus, sectus (
DŁUG. Hist. I p. 530 = II
p. 301
ed. nov.)
,
incisus (
MIECH. Chr.
p. 22
)
, latericius (
MonLub
p. 38, a.
1480
;
MatRef p. 47, a. 1574 ; item lateris:RachWaw p. 100, a. 1529) , naturalis ( AKapSąd III p. 104 et 105, a. 1506).
Additur
minutus, parvus (
DŁUG. LibBen III
p. 58
;
ŹrWaw I
p. 65, a.
1480
;; opp. magnus et grandis ib.
).
Praec.
a.
(ad circumdandum, confirmandum aliquid) jako element konstrukcyjny,
dźwigający nadproże lub
łuk, węgar, odrzwia, futryna;
antepagmentum
RachWaw p. 180 (a. 1531) : muratoribus ab impositione paratorum 1-um alias «odrzvia».
Ib. p. 435 (a. 1565) : pro 11 1-bus dictis «ławy» ad ... pinacula arcis.
Ib. supra pro 4 1-bus dictis «pęczky» (i. pecki) ad pinacula arcis.
b.
płyty kamienne lub płytki do wykładania pieców, posadzek itp.
; tabulae lapideae sculptae ad fornaces
tegendas seu ornandas
destinatae
RachJag p. 274 (a. 1394) : pro sculptis 1-bus sculptoribus pro fornace.
ZabDziej III p. 344 (a. 1494) : duos 1-es sive tabulas pro tectura fornacis imponere super duo «szlossy».
3.
pl.
a.
minores
et
abs.
:
materiał budowlany jak kamienie, piasek, gruz kamienny,
tzw. rum;
res ad aedificandum
necessariae ut caementa, arena, murus dirutus, rudera
KsgKaz p. 16 (a. 1370) : tenetur ducere 1/2 C 1-um videlicet «rom».
Ib. p. 262 (a. 1391) : fractori minorum 1-um wlgariter «rwm» dedimus VI grossos.
RachWaw p. 41 (a. 1525) : nonaginta ... curruum 1-um alias «rumu» pro reparanda via.Cf. Słownik Staropolski VIII 45a.
b.
cumularii, minuti
kamień drobny, dający się zsypywać w stosy;
minutim fractus, ad
coacervandum aptus
cf.
supra II 1484,6 sqq.
et
RachWaw p. 45 (a. 1525) : super vecturam et fracturam 1-um cumulariorum et «orczle».
Ib. p. 66 (a. 1525) : super ... vecturam 1-is cumularis.
Constr. ad
1-3:
a.
sq.
ad :
RachJag p. 213 (a. 1394) : pro II 1-bus ad lapsandum ... rasoria.
KsgKaz p. 321 (a. 1394) : pro 1-bus ad cimentum cremandum.
Ib. infra pro 1-bus ... ad cameras.Ita vulgo.
b.
sq.
pro
et
RachBon III p. 134 : muratoribus ... parantibus 1-es pro gradu.Ita vulgo ib.
c.
sq.
super :
CracArt I p. 149 (a. 1454) : reparare 1-em super sepulcrum.
AKapSąd III p. 165 (a. 1513) : easdem X sexagenaslego testamentaliter pro comparando 1-e super corpus meum miserrimum.
C.
1.
drogi kamień, klejnot, perła; lapis pretiosus, gemma, margarita, cuius notabiliores species
sunt,
v.
gr. adamas (adamantinus), agathes, amethystus, aquilae, beryllus, carneolus,
ceroprai, chrysoldus, chrysolitus,
cornelius, crystallus, diamantus,
gagathes, galactites, gamalium, granatus, hyacinthus, iaspis, iris, margaritae, marinus,
onychinus, rubeus, sappirus,
smaragdus, succinos, topazion,
Tureus, viridis sim.,
cf.
s.
vv. Huc quoque
pertinent lapides ignoti Asius, exebenus, Medus, orphanus, Phrygius (
cf. GLr I
p. 485
),
pontificis (
cf. ib.
p. 484
).
N.
pensilis colli
wisiorek, naszyjnik; monile
AKapSąd II p. 810 (a. 1519) : se recepisse ... 1-em pensilem colli cum margarita.
2.
(sensu latiore) minerały, także skamienieliny
pochodzenia
organicznego; fossilia, varia metalli
genera, lapides etiam, qui
ex animalium antiquissimorum
reliquiis exstiterunt
a.
β.
Armenus
kamień armenowy, azuryt;
Azurium
GLr I
p. 478
.
γ.
lazuli (lazulus)
kamień lazurowy, lazuryt, z którego
wyrabiano naturalną
ultramarynę; lazurium
GLr I
p. 472
.
Ad rem
cf.
Wyrozumski, Barwniki
p.
671.
δ.
tutiae
tucja, popiół, tlenek różnych metali;
spodium
GLr I
p. 474
.
ε.
ferri (ferrei)
ruda żelazna; ferrum rude
KodPol III p. 352 (a. 1393) : 1-es ferrei scilicet «ruda» ad conflandum in haereditatibus nostris ... ad eorum ferrificia recipiendi liberam habebunt facultatem.
DŁUG. LibBen III p. 122 : libertatem 1-es ferri et eius mineram ... in omnibus sylvis ... ad fabricarum usus ... recipiendi.
ζ.
salis
sól kamienna;
sal fossilis
PommUrk VII p. 263 (a. 1329) : terram Pomeranie ... cum omnibus ... 1-bus salis vel aliis utilitatibus ... damus.
η.
siliceus
krzemień; silex
DŁUG. Hist. I p. 37(= I p. 97 ed. nov.): lacus ... frequentissimos siliceos 1-es habens in fundo.
b.
α. alectorius, chelidonius,
draconitas cf.
s.
v
v.
, item
β.
bezaar
kamień znajdowany we wnętrznościach kozła
azjatyckiego; qui inveniebatur in
ventre Caprae
aegagri Gm.
GLr I
p. 445
.
γ.
bufonis
żabi kamień, wapienny konglomerat na głowie
ropuchy;
calx, quae coni instar in capite bufonis
resedit
GLr I
p. 404
.
δ.
Iudaicus
igły skamieniałych jeżowców, które sprowadzano z
Palestyny;
hystricum e Iudaea
importatarum spinea cutis, quae in fossilibus inveniebatur
GLr I
p. 451
.
ε.
lineis
kamień bazyliszkowy; Lacertae basilisci
Linn.
GLr I
p. 454
.
ζ.
quirini
jakikolwiek kamień
z gniazda sów
wyjęty; in nido noctuarum exsistens
GLr I
p. 417
.
c.
med.
t. t.
fellis, renum, vesicae
kamień żółciowy, nerkowy lub w pęcherzu;
calculus urinarius
sim.
II.
transl.
et meton.
A.
kamień jako jednostka wagi mająca około 16 kg, pud; ponderis mensura circiter 32 libras continens
CodSil(M) II p. 98 (a. 1211) : contulimus ... cenobio ... XIIII 1-es cerę.
CodPom p. 910 (a. 1250) : 1-s cere II cenarios, magnus 1-s lane I denarium dabit.
KodWp II p. 29 (a. 1290) : de omnibus ... maccellis carnium ... prefate domui ... viginti 1-es sepi annis singulis persolvantur.
KodMp IV p. 61 (a. 1399) : vna marca ... cum tribus 1-bus frixati sepi.
Simili sensu
sebum lapidis :
AGZ XI p. 470 (a. 1462) : item sepum 1-is.Ita vulgo usque ad saec. XVI ex. Adduntur item gen. , v. gr. amygdalorum ( Tom. VII p. 5, a. 1524) , chordae canapeae ( IusMet p. 114, a. 1368) , cumini ( APozn II p. 303, a. 1495) , mellis ( KodKWil p. 343, a. 1475) , olei olivae, risi, sacchari, uvarum passarum ( Tom. VII p. 5, a. 1524) , sulfuris ( ArHist XI p. 419, a. 1422 ; StPPP II p. 334, a. 1428 et saepius) sim. Glossae Pol.
KodKWil p. 88 (a. 1411) : unum 1-em cere, wlgariter ... «pud vosku».
Ib. p. 150 (a. 1434) : viginti 1-es alias «pudi» mellis.
APozn III p. 134 (a. 1506) : pro ... quadraginta et tribus 1-bus sive tribus «wramby» lane.
DokLub p. 242 (a. 1444) : 1-es de sepo alias «kamyeny».
StPPP XII p. 214 (a. 1553) : 1-em sepum alias «kamyen».Ita saepius.
Constr.
a.
sq.
gen.
(ut supra).
b.
sq.
de :
KodWp I p. 268 (a. 1252) : duodecem 1-es cere trigintaque 1-es de sepo.
PP III p. 3 (a. 1427) : propter III 1-a de cera.
Ib. p. 15 (a. 1429) : cum IX 1-bus de lana.
RachKról p. 172 (a. 1477) : de pipere septem 1-es ... de flore muscati 1-s.Ita saepius.
B.
1.
a.
człowiek tępy, nieczuły; de homine tardo, stulto, stupido (saec. XVI).
b.
serce twarde jak kamień, zatwardziałe;
de corde duro
KodMp II p. 107 (a. 1257) : nobisque ... omnibus gratiosum reddentibus nilque perfunctoriarum pecuniarum sub duri cordis 1-e ... retinentibus.
N.
locut.
α. offensionis
(e
Vlg.
1 Petr. 2,8) kamień obrazy;i. q. causa
(saec.
XV).
β.
tribulationis :
RFil XXV p. 70 (a. 1399) : vas solidum ... quod nullo 1-e tribulacionis potuit frangi.
γ.
ignitus
(e
Vlg.
Isai. 6,6 et Prov.
20,17)
rozżarzony węgielek;
carbunculus
candens
NIC. BŁ. Serm. II p. 157 : suavis est homini panis mendacij, sed post implebitur os eius calculo id est 1-e ignito.
δ. omnem lapidem movere (ut Graeci dicunt πάντα λίθον κινεῖν, cf. Plin. ep. 1,20,15) dołożyć starań; omnia pertemptare, experiri, nihil intentatum relinquere (saec. XVI); opp. lapidem intactum relinquere:DANT. in
Tom. VIII p. 352 (a. 1526) : et ne ullum quidem 1-em intactum reliquisse videar etc.
ε.
in lapides rudes vertere
zniszczyć, zburzyć;
delere (
PAUL. CR.
p. 92,
v. 362
).
2.
in appellatione loci Kamień, Skała dicti
GALL p. 106,11 : Bolezlauus castro munito ... in loco vocabulo L-s residebat.
KsgŁawKr p. 2 (a. 1365) : Thome de L-e (cf. ib. p. 74, a. 1371).
DŁUG. Op. p. 197 : monasterium de L-e ... in Cracoviam ... translatum est.
Id. LibBen I p. 600 : sanctimonialibus ... ex Zawichost ... in L-em, quem Scalam vocamus ... translatis.
HUSSOW. p. 62, v. 39 : villam L-is cognomine dicunt.Simili sensu de oppido Salzstein
DŁUG. Hist. IV p. 687 : circa Salsum L-em Danuvii alveo superato etc.
3.
skaleczenie, zadanie rany kamieniem; vulnus lapide
illatum, laesio lapide facta
StPPP VIII p. 92 (a. 1383) : pro parte Nicolai ... quod molendinatorem ... pro V wlneribus et duobus l-bus evasit.Cf. LAPISATIO.