General
Full Entry
More

LABORO

Grammar
  • Formslaboro, laborans
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -are, -avi, -atum -ntis
  • Part of Speechnoun
  • Gendermasculine
Meaning Outline
  • I. intrans.
    • A.
      • 1.
        • a. agere, se gerere, facere
      • 2. occupari, operari, opus facere.
    • B.
      • 1. alicui (rei) operam dare, studere, aliquid curare.
      • 2. eniti, conari, contendere.
    • C.
      • 1. morbo affici, aegrotare.
      • 2. affligi, premi, periclitari, in angustiis esse.
  • II. trans.
    • A. propr. labore efficere, elaborare, fabricare. aedificare, construere, erigere (aedificia sim.)
      • 1. + sal, metallum effodere
      • 2. + argentum fundere
      • 3. + agrum, terram colere
    • B. transl.
      • 1. agere, exsequi, exercere
        • a. + laborem
        • b. + artificium, artem
        • c.
      • 2. labore assequi, comparare, quaerere
      • 3. pati, ferre

Pełne hasło

LABORO, -are, -avi, -atum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • NGl.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
[pass. pro act.
KodKrak p. 437 (a. 1456) : cum ... aput aliquem magistrum invenietur laborari ... famulus etc.]
I. intrans.
A.
1.
a. działać, postępować, czynić; agere, se gerere, facere
KADŁUB. p. 236 : cernebant ... ipsum ... contra suuum commodum 1-re.
StPPP III p. 66 : quas poenas reus citatus actori obiicere posset, volens dilationibus et diffugiis 1-re.
ArHist X p. 250 (a. 1566) : principes ... dissidentes et odiis mutuis 1-ntes.
Ita saepius.
Item
inter se:
Tom. III p. 417 (a. 1515) : qui principes inter se privatis odiis 1-ntes.
Occ. cum pecunia i. q. rozporządzać; disponere
PP III p. 122 (a. 1445) : que quidem peccunia dictorum puerorum aput patrem debet reseruari et pater ipsorum puerorum cum eisdem pecunijs debet 1-re usque ad annos puerorum.
N. constr. sq.
ad :
KrMU p. 116,53 (a. post 1430): aliqua notabilia ad intellectum materie huius 1-ncia.
b. (
de fama sim.) głosić, często powtarzać; dicere, praedicare, effirmare
MARTIN. OP. Marg. fol. g 5b : fama publica contra eum 1-at.
AKapSąd II p. 543 (a. 1443) : de quibus excommunicatis fama communis et vox publica et vicinie rumor 1-at, petens etc.
Ib. p. 175 (a. 1450) : per unum annum vox et fama in ipsa parochia ... 1-erunt de huiusmodi homicidio.
ArHist VI p. 39 (a. 1472) : de quorum scandalis et excessibus publica fama 1-ret et crebresceret.
Constr. sq.
contra vel de (ut supra).
2. być zajętym, trudnić się czymś, pracować; occupari, operari, opus facere.
Additur
graviter ( AKapSąd III p. 261, a. 1497 ; KomPolit p. 206, a. 1501 et saepius), manualiter, manibus ( KOMOR. p. 101 et p. 240). Glossae Pol.
RFil XXIV p. 352 (a. 1448) : 1-emus, «naloszmy, robothvymy, piluymy».
Ib. p. 383 (a. 1471) : «pilowac», 1-re.
Part. praes, sensu subst. laborans,, -ntis m. robotnik; operarius. Glossa Pol.
CracArt II p. 578 (a. 1545) : 1-ntibus alias «pomocznikom» florenos 5.
N. constr.
a. sq. circa:
BYSTRZ. Log. fol. a 4b : logica circa communia 1-at.
b. sq. in c. abl.
AKapSąd III p. 108 (a. 1506) : sermones ... in quibus ego multis annis 1-vi.
Occ. (sq. ad sensu proficiscendi, iter faciendi
AKapSąd II p. 74 (a. 1428) : Jacobus oppidanus intendit transire ad messem et 1-re ad Saxoniam.
ArHist XII 2, p. 304 (saec. XV) : ne contingat fratres seu nuncios ad me ad tantam distanciam 1-re.
Praec.
odrabiać (pracą) powinność feudalną; operam servam domino feodali praestare
KodPol I p. 68 (a. 1253) : ad pontem castri, quando ipsum reparare contingerit, non 1-bunt subditi neque aliquod vectigal prestabunt.
DokListPł p. 63 (a. 1368) : tres dies ... prefati incole nobis ... 1-re non obmittentur (sic ).
StPPP VIII p. 257 (a. 1388) : IIIIor kmethones ... sibi... obligauit ... de quibus ... a quolibet per XVI scotos census debet prouenire et unam diem in septimana 1-re ... quilibet ... sicut ceteri kmethones 1-ant.
Ib. II p. 127 (a. 1401) : kmethones ... eidem Ade sex dies habebunt 1-re.
Ita vulgo usque ad saec. XVI.
Constr. indicatur cui
a. sq. dat.
b. sq. pro:
DokMp VI p. 239 (a. 1405) : arte carpentaria pro nostris curiis 1-re.
DŁUG. LibBen I p. 7 : curiales dies ad 1-ndum pro curia.
Indicatur ubi
a. sq. ad et
TPaw IV p. 497 (a. 1392) : non tenebatur 1-re ad molendinum.
Ita saepius.
b. sq. circa:
OrdUst p. 6 (a. 1519) : piscinam ... reformare et circa demissionem eiusdem 1-re.
c. sq. in c. abl.
d. sq. super:
KsgŁawWar I p. 108 (a. 1461) : quando 1-bit super ipso agro.
Indicatur quo modo
a. sq. abl.
b. sq. cum:
DokMp I p. 324 (a. 1404) : cum propriis pecoribus in nostris agris ... 1-re tenebuntur coloni.
Ib. II p. 67 (a. 1427) : oppidani debent 1-re cum fimo et rubeto ad retinendam aquam.
Indicatur finis: sq. pro:
APozn I p. 154 (a. 1449) : novem marcas dabit sibi super festum Nativitatis Christi ... pro octo vero residuis marcis tenebitur sibi in vinea 1-re.
B.
1. starać się, troszczyć, kłopotać, usiłować; alicui (rei) operam dare, studere, aliquid curare.
2. dążyć do czegoś, zabiegać o coś; eniti, conari, contendere.
Constr.
ad 1-2: indicatur cui
a. sq. dat.
b. sq. apud
*CodEp III p. 361 (a. 1489) : ut instem et 1-em apud maiestatem vestram.
Dogiel I p. 198 (a. 1544) : non destitimus 1-re apud trapezitas.
Indicatur finis
a. sq. inf.
b. sq. ad, de, in c. acc. (vel abl. ), pro; item sq. super:
ZabDziej III p. 34 (a. 1490) : Hedvigis mulieris super divorcio 1-ntis ... reproduxit literam.
c. sq. enunt. obi. c. ut (ne) vel c. quod:
CodEp III p. 513 (a. 1432) : gravissimis laboribus et sumptibus attentissime 1-vit, quod potuissem cum vestra serenitate ... secreta ... tractare.
Indicatur quo modo sq. abl. , v. gr. conatibus, impendiis, laboribus, sumptibus sim.
C.
1. cierpieć, chorować; morbo affici, aegrotare.
Additur
ad mortem ( NIC. BŁ. Serm. I p. 374 ) , in extremis ( VSt p. 364 ; PommUrk III p. 276, a. 1296 ;et saepius).
Constr. indicatur morbus vel eius causa
a. sq. abl.
b. sq. de vel in. c. abl. Indicatur pars corporis aegra
a. sq. abl.
b. sq. ex.
2. (sensu latiore) cierpieć z jakiegoś powodu, być czymś nękanym (gnębionym), doznawać czegoś (złego); affligi, premi, periclitari, in angustiis esse.
Constr.
a. abs.
b. sq. abl. , v. gr.
α. egestate, inopia, miseria, necessitate sim.
β. infamia sim.
γ. crimine, malis, peccato, pravitate, vitio sim.
δ. invidia (apud aliquem: WAPOW. p. 34 ) .
ε. periculo.
Additur
pro aliqua re :
DECIUS p. 86 : pro ea re aliquamdiu varijs periculis 1-vit.
c. sq. in c. abl.
II. trans.
A. propr. wyrabiać, wytwarzać, wykonywać; labore efficere, elaborare, fabricare. Occ. budować, wznosić; aedificare, construere, erigere (aedificia sim.).
Constr.
a. sq. dat. personae. b. sq. de:
Visit. p. 221 (a. 1512) : ea calceamenta de peioribus cuttibus 1-ant.
ArPrawn I p. 95 (a. 1561) : de bono ... stanno 1-re omnes res.
c. sq. in c. acc. i. q. formare
CracArt II p. 601 (a. 1547) : bramka vetus margaritea ... in cedulas 1-ta.
d. sq. pro :
KsgJan p. 609 (a. 1480) : qui 1-at scutham pro domino duce.
Praec.
1. sal, metallum wydobywać; effodere
DokMp V p. 39 (a. 1405) : in ipsis fodinis sal quaeri seu 1-ri non possit.
Ib. VII p. 322 (a. 1431) : minere sulfuris, que in bonis predicti conventus ... coluntur et 1-antur.
PP II p. 57 (a. 1450) : thezaurorum subterraneorum ... in montibus ... querendi, indagandi, scrutandi, 1-ndi, fodiendi ... damus plenam ... facultatem.
Ita passim.
Item
montes eksploatować; in montibus fodinam instituere ibique metallum effodere
Tom. III p. 39 (a. 1514) : providens, ut montes ad nostrum usum 1-entur.
CracArt II I p. 146 (a. 1552) : Nicolao ... in montibus ... exceptis ... eis bonis regiis, in quibus iam antea cultores montes 1-bant, aurum ... quaerendi ... facultas donatur.
2. argentum przetapiać; fundere
RHist IX p. 279 (a. 1504) : illudque totum argentum ... in mo netaria nostra ... in monetam (ed. -a) 1-vit et excudit.
3. agrum, terram sim.: uprawiać; colere
MARTIN. OP. Chr. p. 36 : domos aedificare, 1-re terras, plantare vineas.
KodWp V p. 73 (a. 1405) : assignamus predictis incolis, quod de duobus mansis nobis vnum iuger in feno compleant 1-re.
ArPrawn V p. 437 (a. 1398) : humuli ortus, prout deberet debite 1-ri, non extitit 1-tus.
Ita saepius.
Inde
semina (seminationem), fenum :
AGZ XIII p. 65 (a. 1438) : Allexander istis hominibus ... in villa ... manentibus ista sibi semina debet 1-re et de campo conducere.
Ib. XVII p. 31 (a. 1470) : ad prata, ubi ipse Nicolaus comparaverat sibi et 1-bat de gramine fenum.
Ib. XVIII p. 401 (a. 1499) : fratres sunt obligati, quod seminacionem, quam seminabat Theoforicus, debent suis kmethonibus 1-re et in horreum inducere.
B. transl.
1. zajmować się czymś, uprawiać, wykonywać, spełniać coś; agere, exsequi, exercere
a. laborem :
KodWp II p. 168 (a. 1299) : homines ... ville ... labores ipsius claustri 1-bunt.
KsgCzer p. 313 (a. 1425) : si ... Johannes ... labores estivales seu yemales 1-re inceperit, ipsos ad finem prosequetur.
KodMp IV p. 473 (a. 1447) : labores artificio suo 1-at opportunos.
MPH IV p. 494 (a. 1459) : laborem sive domesticum sive campestrem 1-re.
b. artificium, artem sim.
KodKrak p. 442 (a. 1457) : potest artificium ... 1-re tam diu, quamdiu etc.
CracImpr p. 7 (a. 1480) : licitum erit sibi, ubi voluerit, 1-re hanc artem pictoriam.
APozn II p. 154 (a. 1485) : Sebastianum regia maiestas ... habilem et idoneum ad discendum et ad 1-ndum huiusmodi aurifabricatus artificium decrevit.
Ita saepius.
N. constr. sq.
circa aliquem :
CracArt II p. 404 (a. 1541) : testificatus est ... Joannem ... artificium assidue circa illos 1-sse.
c. munera aliqua
ZabDziej III p. 394 (a. 1495) : in huiusmodi servicio perseverando et famulamina domestica continue 1-ndo.
Syn.
exercere ( ArHist III p. 394, a. 1536) .
2. zdobywać coś, zarabiać na coś pracą, zapracowywać; labore assequi, comparare, quaerere
AAlex p. 503 (a. 1505) : inquilini et rustici mercenarium victum 1-ntes pro quolibet quartali grossum solvant.
3. cierpieć, znosić, być narażonym na coś; pati, ferre
AKapSąd II p. 660 (a. 1491) : ex ... vulnere ... passionem durissimam 1-sset.
ŻupKr p. 573 (a. 1518) : magistri est perquirere modum rectum incidendi sal augendo cameram ... custodireque, ne damnum aliquod 1-ret.
Tom. VII p. 262 (a. 1525) : calumniam, quam assuevit 1-re.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)