General
Full Entry
More

IMPEDIMENTUM

Grammar
  • Formsimpedimentum, inpedementum, inpedimentum
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -i
  • Part of Speechnoun
  • Genderneutre
Meaning Outline
  • I.
    • A. obstaculum, obiex.
    • B. pl.
      • 1. milit. sarcinae, comitatus inermis, qui milites sequitur inclusis vehiculis et iumentis (saec. XV ex.—XVI)
      • 2. milit. onus, sarcina et comitatus iter facientis (saec. XV ex.—XVI)
    • C. damnum, detrimentum, defectus
  • II.
    • A. + impedimento esse; impedimenti esse impedimenti offendiculum ( obstaculum res impediens, obstans, obstaculum.
      • 1. eccl.+ a. canonicum legitimum b. consanguinitatis impotentie coeundi matrimonii voti non impedimentum causa, quae matrimonium contrahendum impedit impedimentum nullum
      • 2. iur.+ iustum legitimum et verum causa, qua quis impeditus aliquo non venit, vel aliquid non fecit additur causa qua quis impeditus in iudicium venire non potuit
        • b. + regale
      • 3. iur.+ arrestationis personae impedimentorum id quod aliquem iure impedit ius suum servare vel vindicare
        • a.
        • b.
          • α.
          • β.
          • γ.
          • δ.
        • c. + perpetuum
  • III.
    • 1. iur. lis, controversia
    • 2. gram. vitium quoddam grammaticorum
      • α.
      • β. + contra

Pełne hasło

IMPEDIMENTUM s. INPEDEMENTUM s. INPEDIMENTUM, -i n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • K.
[abl. pl. impedimentibus:
KodKrak I p. 245 (a. 1462) : alijs impedimentibus quibuscunque cessantibus].
I.
A. przeszkoda, zawada; obstaculum, obiex.
Constr.
a. sq. gen. , v. gr. corporis, linguae, oculi; item aquarum ( StPPP VIII p. 725, a. 1399) ; viarum ( AKapSąd II p. 385, a. 1528) . b. sq. in c. abl. , v. gr. in via ( StPPP VIII p. 75, a. 1382 et saepius). c. sq. adi. , v. gr. corporale ( AKap Sąd II p. 491, a. 1432 : si forsitan corporale i-um ab itineracione vos merito excusat etc), naturale et perpetuum (
ArHist V p. 142, a. 1461 : non valet vir et reddere debitum matrimoniae propter defectum et i-um naturale et perpetuum).
B. pl.
1. milit. t. t. obciążenie, bagaże, tabor; sarcinae, comitatus inermis, qui milites sequitur inclusis vehiculis et iumentis (saec. XV ex. —XVI).
2. extra rem milit. ciężar, bagaż; onus, sarcina et comitatus iter facientis (saec. XV ex. —XVI).
C. fere i. q. szkoda, uszczerbek; damnum, detrimentum, defectus
PommUrk VI p. 387 (a. 1294) : quae tabernae praefato oppido gravare valeant i-um et inducere decrementum.
KodWp III p. 215 (a. 1362) : i-is seu defectibus imminentibus in hereditate.
KsgŁawKr p. 180 (a. 1392) : si ... balneum per manum validam impediretur aut destrueretur, vel ... bureretur, tunc huiusmodi i-a atque dampna debent fore per utramque parcium.
Ita saepius. Occ. α. fere i. q. incommodum
ArPrawn X p. 96 (a. 1401) : si aliqua dampna per ignem vel per alia i-a idem Sbiszko in dictis molendinis manifeste perceperit.
β. additur gen.
StPPP II p. 287 (a. 1424) : Petrus ... si ... aliquid i-um corporis aut vite sue pateretur et eadem privaretur eqs.
AKapSąd III p. 140 (a. 1509) : sexagenas ... receperunt in dicti domini Petri dampnum et preiudicium dictique Nicolai mortui ... salutis i-um.
II.
A. przeszkoda (w jakimś działaniu), trudność, utrudnianie; res impediens, obstans, obstaculum. Frequenter in iunctura impedimento esse; eodem sensu impedimenti esse :
SSrSil VII p. 104 (a. 1465) : discordia ... que i-i (nisi leg. -o) erit, ut ... promissioni regi date effectum prestare non valebunt.
Abundanter dicitur impedimenti offendiculum ( PommUrk VI p. 187, a. 1323) , obstaculum ( DŁUG. Op. p. 136 ). Glossa Pol.
Sejm. p. XXXVI (a. 1453) : termini ... nullum i-um debent habere, wlgariter «nie maią przekazy mieć» ... absque quovis i-o, «bez przekazy».
Syn. et iuxta posita
potiora: fraus ( KodWp I p. 88, a. 1217) , inhibitio ( KodMp IV p. 472, a. 1447) , insolentia ( AKapSąd III p. 380, a. 1500 ; Visit. p. 277, a. 1511), nocumentum ( ZabDziej III p. 588, a. 1489 , oppositio ( KodMp IV p. 441, a. 1445) , oppressio ( PrzywKr p. 7, a. 1360) , retardatio ( KsgŁawKr p. 83, a. 1372) , vexatio ( KodMp IV p. 441, a. 1445) .
Constr. abs. vel sq. gen. N.
frumentorum decimalium przeszkadzanie komuś w zwożeniu dziesięciny; actus aliquem in decimae exactione impediendi
AKapSąd III p. 231 (a. 1430) : Katherina... renunciando ... cause sibi ... super i-is frumentorum decimalium et straminum eorundem ... intentate se obtulit ... vicarios in decimis ipsorum ... non impedire.
Cf. IMPEDITOR I.
Praec.
1. eccl. przeszkoda kanoniczna do za warcia małżeństwa; causa, quae matrimonium contrahendum impedit
MPH II p. 822 (saec. XV) : dispar cultus unum erat i-orum viri (v. l. matrimonii; cf. etiam IMPEDIO III 2 a, IMPEDITIVUS II).
NIC. BŁ. Tract. fol. g IIIa : sunt autem XII i-a, que impediunt matrimonium contrahendum et dirimunt iam contractum ... primum est furor ... secundum si esset ... impotens coire ... tertium est affinitas etc.
Ita vulgo. Difinitur a. adi. canonicum ( ArHist V p. 183, saec. XV in. et passim), legitimum ( NIC. BŁ. Tract. fol. f VIIa et saepius). b. gen. consanguinitatis ( DŁUG. Hist. I p. 445= II p. 212 ed. nov. et saepius), impotentie coeundi ( ZabDziej III p. 345, a. 1494) , matrimonii ( StSyn VI p. 28, a. 1415) , voti ( Tom. VII p. 284, a. 1525). Occ. non impedimentum brak przeszkody; impedimentum nullum
CodVit p. 646 (a. 1424) : domini ... de non i-o hiusmodi contractus matrimonii ac ipso consumando fideiussores ... posuerunt.
2. przeszkoda upsrawiedliwiająca nie przybycie dokądś, nie wykonanie czegoś; causa, qua quis impeditus aliquo non venit, vel aliquid non fecit
StSyn III p. 30 (a. 1320) : quicumque ... vicariorum iusto i-o cessante ... officiis neglexerit interesse, porcione ... offertorii ... sit privatus.
DokMp IV p. 125 (a. 1364) : rector ... vigilias ... decantet ... nisi esset legitimo i-o prepeditus.
Ita passim; additur iustum ( AKapSąd II p. 316, a. 1488) , legitimum et verum ( AAlex p. 54, a. 1502) . Hoc sensu imprimis iur. t.t.: przeszkoda uniemożliwiająca stawienie się w sądzie, przyczyna niestawienia się w sądzie; causa qua quis impeditus in iudicium venire non potuit
KsgŁawKr p. 161 (a. 1391) : se ... statuere promiserat, quod tamen minime adimplevit ... in dicta causa succubuit, nisi legali impeditus i-o fuisset.
ArPrawn X p. 7 (a. 1392) : debet docere per litteram regalem vel instrumentum notariale i-um in eodem termino.
Ita vulgo.
N. eodem sensu
impedimenti legale ( ArPrawn X p. 368, a. 1412 : si aliquod legale in hoc i-i competit allegare, illud ad 14 dies alleget),
legalitas (
KsgPrzem I p. 188, a. 1430 : si non habebit ... aliquid legalitatis i-i).
Saepe in iunctura impedimentum allegare (
AKapSąd II p. 26, a. 1417 et passim).
Definitur
a. gen.
KsgPrzem II p. 108 (a. 1451) : infirmitatis i-um allegauit legale.
b.
adi. , v. gr. iustum (infra 129,14), legale ( et vulgo), legitimum (
ArPrawn X p. 18, a. 1393 et saepius), ), regale (
ib. p. 83, a. 1399 : disposuit terminum per regale i-um et illud i-um debet probare per litteram regalem).
Glossae Pol.
GLc p. 13 : «przegabanie» i-um; legale i-um «sprawyedlywa prze kaza» uel «przegabanye» ... «sządowa przecasza» legale i-um (ita saepius ).
ArPrawn II p. XIV (a. 1444) : legale i-um «sdana przegasza».
KsgPrzem II p. 51 (a. 1448) : pro convicto declaratus est, si non allegabit i-um, alias si non portabit «pomoczne».
Ib. p. 52 (a. 1448) : debuit allegare ... i-um legale, alias «pomoczna rzecz» (ita saepius ).
N. impedimentorum genera
KsgPrzem I p. 180 (a. 1429) : Ian sentenciatus est iustus solutus tali condicione, si non habebit occasionem legalitatis vel aliquod ex quatuor i-is legalibus (i. munero publico, infirmitate vera, causa pro maiori, litteris inhibitoriis, cf. ib. p. 177).
StPPP III p. 71 : iusta ... et legalia i-a sunt: vera infirmitas, tempestas marina et aquarum, vis fluminis, fractio pontium vel navigiorum, pestis, funus domesticum, insultus latronum, carcer publicus vel privatus et citatio ad aliud tribunal pro maiori.
3. iur. tzw. (na)gabanie, pretensja, przeszkoda prawna, utrudniająca komuś zachowanie lub dochodzenie jakiegoś prawa; id quod aliquem iure impedit ius suum servare vel vindicare
KodMp II p. 86 (a. 1252) : liceat ... Clementi ... seruire libere principibus ... absque omni i-o suarum possessionum.
KodWp II p. 8 (a. 1288) : Boguslaus habeat facultatem sepedictos mansos vendere ... sine omni i-o.
Ita vulgo. Glossa Pol.
RFil XXIV p. 66 (a. 1415) : i-a «nagaban».
Occ. α. per abundantiam additur arrestationis ( KsgŁawKr p. 84, a. 1372). β. personae impedimentorum fere i. q. personae impedientes
AGZ XII p. 277 (a. 1462) : habet ipsum protegere ab omnibus personis i-orum in metis Curopathniky.
Syn. et iuxta posita
arresta ( ArPrawn X p. 298, a. 1410) , arrestatio ( ib. p. 478, a. 1416) , contradictio ( ib. p. 428, a. 1414 et saepius), controversia ( APozn I p. 260, a. 1457) , damnum ( StPPP II p. 120, a. 1401 et saepius), interdictum ( ArPrawn X p. 298, a. 1410) et saepius), lis ( StPPP VIII p. 258, a. 1388) , obiectum ( ArPrawn X p. 383, a. 1413) , turbatio ( ib.VIII p. 102, a. 1408), vexatio ( DŁUG. Reg. p. 242, a. 1455).
Constr.
a. sq. gen. rei et saepius. b. sq. gen. personae
KsgŁawKr p. 76 (a. 1372) : Nicolaus ... uxori sue ... omnia bona ... resignavit, omnibus i-is amicorum postergatis.
StPPP VIII p. 248 (a. 1388) : Nicolao ... aream ... vendidit promittens pro i-o sororum suarum ... ipsum liberare.
Ita vulgo.
Iuncturae selectae
a. adverbiales sine omni (quolibet, ullo) impedimento ( et vulgo), absque omni impedimento ( KodWp II p. 6, a. 1288 et vulgo), nullo impedimento interveniente ( AKapSąd II p. 816, a. 1520).
b. verbales
α. impedimentum (alicui, contra aliquid) mo vere ( DŁUG. Op. p. 39 ) , praestare ( PommUrk III p. 309, a. 1308).
β. impedimentum (ab vel cum aliquo, de vel pro aliqua re) habere ( ArPrawn X p. 114, a. 1402 et saepius), pati ( StPPP XI p. 73, a. 1487 et saepius), pro aliqua re percipere ( ib. II p. 948, a. 1504).
γ. aliquem ab (omni) impedimento (-is) defendere ( KsgPozn p. 273, a. 1432) , defensare ( PP VI p. 95, a. 1433) , evincere ( ZabDziej III p. 444, a. 1497) , intercedere ( StPPP VIII p. 257, a. 1388) , liberum facere ( ZabDziej III p. 444, a. 1497 et saepius), relevare ( StPPP VIII p. 729, a. 1399) , tueri (pro aliqua re: ArPrawn X p. 57, a. 1398 et saepius).
δ. aliquem pro (omni alicuius) impedimento (-is) intercedere ( StPPP VIII p. 238, a. 1388 et passim), liberare ( ib. p. 248, a. 1388). epro (omni) impedimento promittere ( StPPP VIII p. 454, a. 1398 et saepius).
c. additur adi. , v. gr. perpetuum ( StPPP XI p. 71, a. 1486 : receperunt plenarie suam partem matrimonii ... perpetui i-i silencium in hoc ponendo, hoc est nichil sibi nec propriis pueri remanendo), saeculare et spirituale (
TArch p. 30, a. 1409 : si pretuitus Bril post hanc investituram domini Michaelis aliquo i-o spirituali sive seculari ... Michaelem impediverit).
Cf. IMPEDIO I IMPEDITOR II IMPEDITIO II 1.
III.
1. iur. spór; lis, controversia
StPPP VIII p. 513 (a. 1398) : marcas diuiserunt ... et peramplius omnia i-a inter ipsos cessabunt.
ZapSądWp I p. 66 (a. 1401) : Iacusz ... literam demonstrauit contra dominum Geczsky, quod ... esset verus nobilis ... extunc ... Geczsky ... ipsum ab omnibus i-is, quae inter eos uertebantur ... liberum dimisit.
AKapSąd II p. 488 (a. 1431) : petivit terminum ad procedendum in causa huiusmodi cessantibus gwerris et aliis legitimis i-is procedi.
2. gram. niepoprawność gramatyczna określonego rodzaju; vitium quoddam grammaticorum
GŁOG. Alex. I fol. Mm IIIb : i-um ... est indecens ordinatio constructibilium contra regulas grammaticales congruitatis vel contra debitum modum loquendi.
Ib. fol. Nn VIIIb : i-um ... est triplex, scilicet constructionis, congruitatis et logicale; i-um constructionis est, quod peccat contra aliquam regulam constructionis, uel est exceptio a generalibus regulis constructionis, vt quia amasti in domo; et in illa nullum est vicium, ideo tales orationes ponuntur sub grammatica preceptius; i-um congruitatis est vicium peccans contra aliquas regulas congruutatis non vsu sed autoritate approbatum, vt vrbem quam statuo vestra est ... i-um logicale est quod peccat contra regulam logicalem, vt lignum damnauit quod saluauit, ibi enim nullum est vicium grammaticale.
Ita ib. vulgo. Cf. IMPEDIMENTALIS et IMPEDIMENTALITER.
N.
α. opp. antithesis ( ib. fol. Oo Ia) , oratio figurative congrua ( ib. fol. Oo Ib), soloecismus ( ib. fol. Oo Ia).
β. constr. sq. contra
ib. fol. Nn IIIIb : queritur contra quam regulam est hic i-um.
Ita ib. passim.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)