- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H. [
- NR
- ST R
- ON Y:191]
- Ha.
- N.
- K.
I.
propr.
1.
kształt, forma, postać;
forma certis lineis circumscripta, species (corporis animantium variarumve
rerum
concr. ,
v.
gr. crucis, monetae, mundi, notarum, sigilli, speculi, syllabae
sim.). Adduntur
adi.
,
v.
gr. acuta, dira, humana, longa, naturalis, propria, realis, sphaerica sim.
N.
definitionem m.
ae.
GŁOG. Porph. fol. q IIIb : f-a ... est dispositio rei vel qualitas ab extrinseco rei adueniens, vt ab arte terminatiua quantitatis rei ab extrinseco in lineatione sua et superficie, vt quadrangularitas in mensa, orbiculare in globo inducuntur ab artifice.
Ib. infra alij dicunt, quod ... f-a est dispositio et qualitas sequens quantitatem continuam ... terminans quantitatem ab extrinseco, quia ratione artis, que est extra rem artificialem.
Id. Anal. fol. 52a : visibile competit alteri a colore, quia magnitudini et f-e.Glossae Pol.
GLb p. 41 : f-a «kstalt, viobrazenye».
GLcerv p. 566 : f-a, forma vel similitudo ,<<podoba, sposob>>.
Praec.
a.
geom.
et
math.
t. t. figura geometryczna
(Gr.
σχήμα).
Distinguitur
circularis, columnaris, ovalis, plana, pyramidalis, rectilinea, rotunda,
semicircularissim.
b.
układ, konfiguracja, zestawienie, wzajemne położenie,
zwł. gwiazd;
configuratio,
praec. stellarum ordo, positio, inclinatio caeli
DŁUG. Hist. V p. 221 : cui infanti ... f-a coeli et situatio planetarum in hora nativitatis suae proveniens felicissimos successus ... portendebat.
WODKA p. 245 : indicium (ed. iudicium) anni ... currentis ex planetarum f-is siderumque influxibus elidere.
ALBERT. p. 82 : diversitates et f-ae, quas habent omnes quinque planetae respectu solis, nullo modo salvari possunt sine positione epicycli.
ConcPol VI p. 313 (a. 1586) : nulli astrologo liceat ... ex siderum motu, f-a et aspectu ... certo aliquid eventurum affirmare.
2.
meton. (spectat ad ipsum corpus in formam quandam
redactum) obraz, odbicie, wizerunek, rycina, posąg; imago, effigies, simulacrum, signum.
Definitur
gen. ,
v. gr.
Christi, Crucifixi,
item incendii (
DŁUG. Op.
p. 443
)
, motus sphaerae (
BIEM
p. 36,
28)
, venationis ursi (
RachDw I
p. 228, a.
1546),
vel
adi.
,
v.
gr. pontificalis (
KodKKr II
p. 65, a.
1377),
cerea (
KrMU
p. 136, 37,
ca a. 1450).
N.
constr. sq.
de :
CracArt II p. 418 (a. 1542) : f-a de muliere deprehensa in adulterio.
Praec.
a.
zjawa; phantasma,
spectrum
DŁUG. Hist. IV p. 35 : sive id animi victoriam praesagientis fuerit indicium, sive aerearum f-a impressionum, sive quaelibet alia ex abditis causis proveniens ostensio, incertum habemus
b.
astronomica
et
abs.
: znak Zodiaku na sklepieniu niebieskim; signum Zodiaci in caelo (saec. XVI).
c.
idealis
wyobrażenie myślowe; quae mente concipitur
DOBCZ. Ars fol. a IIIa : tercio proceditur in arte memorativaper f-as ideales, id est per idola seu imagines veras vel fictas.
d.
litterarum et numerorum
znak pisarski, litera, cyfra;
i. q. nota
KrMU p. 55, 14 (saec. XV) : o cifra nichili, magna videris, si f-is significantibus aliquid sis coniuncta, sola tamen pro te nichil significas.
MARTIN. p. 20 : sit numerus binarius, cuius radicem vis extrahere; adde ei sex cifras et stabunt sic f-ae 2 000 000, cuius radix 1414, a qua debes auferre tot f-as, quot fuerit medietas cifrarum.
GŁOG. Don. fol. B IVb : «h» ... bene est littera quo ad nomen et f-am, quod habet speciale nomen et specialem f-am, qua scribitur.
ZABOR. Orth. p. 2 : vno caractere seu f-a nullis signis additis ipsi Latini scribunt litteras.
COPERN. Rv. p. 36 : ab eo tempore, quo Indicae numerorum f-ae sunt usu receptae.Ita saepius. Glossae Pol.
GLb p. 41 : f-ae dicuntur formationes litterarum, «vyobrazenye»; f-ae numerorum «ffiguri vselkyego pocztv».
Inde sensu latius transl.
α.
pismo, napis;
scriptum,
inscriptio
KodMp IV p. 130 (a. 1411) : iustum est, vt testibus f-a literarum perpetuarum talia opera roborentur.
AKapSąd II p. 29 (a. 1417) : in quorum sigillorum uno circumferencialiter ... legebantur hec f-e: Boguslaus de S.
β.
treść, brzmienie, zawartość; argumentum
MARTIN. OP. Serm. p. 89 nlb. : in testamento condendo quinque sunt necessaria, sc. persona testatoris, presentia tabularij, f-a testamenti, numerus testium et signaculum.
KodWp I p. 64 (a. 1292) : erat autem privilegium ipsum non abolitum, non abrasum ... nec in aliqua parte sui viciatum, sed in prima sui f-a consistens.
BreslUB p. 127 (a. 1330) : hoc est exemplum litterarum non rasarum ... ac in sui prima f-a manencium.
e.
bruzda, ślad;
sulcus, lira, vestigium
GŁOG. Alex. I 2, fol. A a VIIIb: f-a ... quinto capitur pro vestigio relicto ex aratro.
f.
mus.
t. t.
nuta, ton, dźwięk
zapisany; soni nota, signum
MONET. fol. D IIIb : semibreuis est f-a ad similitudinem grani auene disposita, vbique virgula carens, dimidio temporis equiualens.
Ib. fol. D IVa: ligatura ... est vnius note ad aliam iuncturam vel ... simplicium f-arum ... ordinata coniunctio; ligabiles f-e sunt: maxima, longa, breuis et semibreuis.
FELSZT. OpCong fol. A IIIb : nota ... est f-a, qua cantus, intensio vel remissio designatur.Ita vulgo. Ad rem cf. H. P. Gysin, Studien zum Vokabular der Musiktheorie im Mittelalter, Ziirich 1959, p. 98 sq. et 104.
g.
prawie tyle co: ciało, postać, osoba;
fere i. q. corpus, persona
(saec.
XV—XVI).
II.
transl. postać,
forma, rodzaj; genus, species (Gr.είδος).
N.
cathegorica (
MatFil IV
p. 36,
saec. XIV
:
ens extra animam dividitur in decem ; f-as categoricas).
Praec.
1.
gram.
t. t. forma gramatyczna; de formis
casuum, personarum, generum
sim.
Cf.
tamen sensu diverso infra 2
c.
2.
rhet.
t. t. figura retoryczna; modus loquendi (Gr.σχήμα).
Additur
dictionis; item locutionis (
Gramm.
p. 204,
saec. XV)
, loquelae (
GŁOG. Alex. I 4,
fol. D IVa).
Distinguitur
a.
appellationis (
GŁOG. Porph. fol. n Vb
:
per f-am appellationis debet intelligi similitudo formationis vocis, quia eadem vox vt homo
significat substantiam
secundam vt naturam humanam et sub eadem voce significat indiuidua hominis.
BYSTRZ. ParvLog fol. A IIIa : secunda substantia videtur significare hoc aliquid sub appellationis f-a, id est sub similitudine appellationis, quia scilicet prima substantia et secunda idem appellant.
b.
nominis (
GŁOG. Don. fol. H Ia : f-a nominis communiter diffinitur sic: est proprietas nominis attributa nomini ea ratione, qua ipsum est diuisibile vel non diuisibile in duas vel in plures partes intelligibiles prioris sensus capaces)
c.
grammaticalis:
Gramm. p. 200 (saec. XV) : f-a gramaticalis est disposicio seu proprietas vicium construccionis tollens et excludens.
GŁOG. Alex. I 2, fol. Aa VIIIb: f-a est oratio peccans contra communem modum loquendi vel contra regulas grammaticales apparens peccare.
Ib. fol. Bb Ia : f-a est licentiosa improprietas vsu, autoritate, commoditate grammaticali approbata.Cf. Th. VI 732,3 sqq. Porro distinguitur simplex et composita ( Gramm. p. 233, saec. XIV ; GŁOG. Alex. I 2, fol. Aa VIIIb et saepius). Varia praeterea figurarum genera enumerantur Gramm. p. 159, v. 165, saec. XIV ; GŁOG. Alex. I 2, fol. Hh IIIa. Ad rem cf. L. Arbusow, Colores rhetorici, Gottingen 1963.
3.
eccl.
t. t. przykład, alegoria, figura, symbol,
parabola; exemplum, typus, allegoria.
N.
glossas
Pol.
RFil XXIV p. 69 (saec. XV in.in) : hec mirabilia fuerunt f-is congruis premonstrata «podobnosczami prauimi».
Ib. X p. 143 (saec. XVI in.) : «vyobrazenye», ff-a.
Opp.
veritas (
ConcPol IV
p. 133, a.
1434
;
BIEM
p. 9, 33).
;
N. locut.
α. figuram alicuius (rei) gerere
(
MARTIN. OP.
Serm.
p. 270
nlb.
;
JAC. PAR. Serm.
fol. 30b
et saepius), tenere (
MARTIN. OP.
Serm.
p. 425
nlb.
).
β. variis figuris rerumprae
figurare (
BIEM
p. 6, 5).
Cf.
Słownik Staropolski
s.
v.
v. gadka 4 et podobność 3.
4.
iur.
t.t.
iudicii (-orum)
formalności prawne, procedura sądowa;
legitima, quae in iudicio fieri
solent
RHist XXX p. 176 (a. 1310) : omnia ... que ... producere uoluerunt ... fecimus diligenti examinatione, omissa ... de consensu partium iudicii f-a, disquiri.
KodWp II p. 381 (a. 1325) : utrimque ipsis placuit, ut in ipsa causa sumarie et de plano ac sine strepitu et f-a iudiciorum procederetur.
DokKKr I p. 50 (a. 1330) : peto ... per vestram sentenciam mihi et ecclesie mee ... decimas adiudicari sine strepitu et f-a iudicii.
CodEp III p. 130 (a. 1467) : concedentes nobis ... omnimodam potestatem ... de ... litibus ... simpliciter et de plano et absque f-a et strepitu iudicii terminandi, decidendi, diffiniendi.Ita vulgo usque ad saec. XVI. Cf. FORMA B 3.
5.
log.
t. t.
a.
syllogismi (syllogistica)
et
abs.
figura
sylogistyczna; definitur
BYSTRZ. AnalPr fol. m IIIb : omnis syllogismus existens in aliqua f-a fit ... ex tribus terminis eo, quia f-a est dispositio terminorum.
WROCŁ. Dial. fol. E VIIIb : f-a est ordinatio trium terminorum secundum debitam subiectionem et predicationem.
Ib. infra f-e silogistice sunt tres: prima est, quando medium subicitur in vna propositione et predicatur in alia, vt «omne animal est substantia, omnis homo est animal, ergo omnis homo est substantia» ... secunda est, quando medium predicatur in vtraque, vt «omnis homo est animal, nullus lapis est animal, ergo nullus lapis est homo» ... tertia est, quando medium subicitur in vtroque, vt «omnis homo est animal, omnis homo est substantia, ergo quedam substantia est animal».
BYSTRZ. AnalPr fol. d IIIb: quarta f-a est illa, in qua medium predicatur in maiore et subijcitur in minore.Ita vulgo in textibus phil. saec. XV—XVI.
b.
affirmativa
(opp.
negativa)
propositionis:
postać; forma
BYSTRZ. AnalPr fol. c Vb : propositiones non sunt negatiue, sed habent affirmatiuam f-am, i. sunt de specie propositionum affirmatiuarum.