General
Full Entry
More

DO

Grammar
  • Formsdo
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type
  • Part of Speech
Meaning Outline
  • I.
    • A.
      • 1. tradere in manum, exhibere, porrigere (v. gr. cibum).
        • a.
        • b.
        • c.
        • a. reddere, tradere
        • b. suppeditare
        • c. iur. (pro)ponere
      • 2. dono dare, donare, offerre.
        • a.
        • b.
        • c.
        • d.
        • e.
      • 3. conferre (tributa), pendere (vectigalia).
        • a.
        • b.
        • c.
        • a.
        • b. + per:
      • 4. + pecuniam solvere, pendere.
        • b. in antecessum dare
        • a.
        • b.
        • c.
        • d.
      • 5. tradere, committere (praec. pignoris nomine)
    • B.
      • 1. + manum
        • a. signum fidei interpositae
        • b. signum salutationis (saec. XV- XVI).
        • c. + manus se dedere alicui rei, minime resistere (cf. Th. V 1,1668, 27 sqq.) alicui rei incumbere
      • 2. + terga fugere, aufugere.
      • 3. + vulnus i. q. infligere, inferre ferire, caedere
    • C.
      • 1. tabulas vel instrumentum publica auctoritate conscribi iubere
      • 2. epistulam mittere
    • D.
      • 1. + locum desperationi petitioni precibus admonitioni i. q. facere, loco cedere (con)cedere, sinere, pati
      • 2. + viam via uti sinere transitum facere, praeterire sinere
      • 3. ponere, imponere, collocare
        • a.
        • b.
        • c.
    • E. edere, producere
  • II. acc.
  • III. acc.+ dare dare absolutionem absolvere, dare benedictionem benedicere
    • A.
      • 1. gratiam quandam concedere, impertiri, largiri.
      • 2. + (gloriam, gratiam, honorem, laudes, vota offerre, fundere
    • B.
      • 2.
        • a. + animum (ausum) addere, augere
        • b. + favorem favere
        • c. + gratiam concedere, concordiam inire
        • d. + spem sperare sinere; sed occ. żywić nadzieję, spodziewać się; sperare
      • 2.
        • a. + consilium consultum suadere, admonere. Item consulere alicui rei (
        • b. + assensum (consensum) assentiri
      • 3.
        • a. + causam i. q. afferre, explanare
        • b. i. q. reddere
      • 4. + scitum certiorem facere, admonere aliquem
    • C.
      • 1. + mandatum (in mandatis) mandare, praecipere.
      • 2. + operam alicui rei studere, incumbere in aliquid.
      • 3.
        • a. + oboedientiam se in alicuius ditione esse declarare
        • b. + obsequium famulari, ministeria facere
      • 4. + virtutem (veritatem, efficaciam) ad effectum adducere, ad verum perducere
      • 5.
        • a. + finem i. q. imponere, terminare aliquid.
        • b. + pacem (alicui) paceminire, pacisci, otium alicui concedere.
    • D.
      • 1. (e)loqui, pronuntiare
      • 2. affirmare, declarare
      • 3. edicere, constituere
      • 4. + cruciatam convocare promulgare
    • E.
      • 1.
      • 2. + ad causam causam alteri iudici delegare, ad aliud iudicium remittere vel ad alium terminum prorogare
      • 3. + in conferre, dedere
    • F.
      • 1. derivare voces
      • 2. regere
      • 3. construere cum
    • G.
      • 1. + esse conferre, impertiri, praec.
      • 2.
        • a. afferre, proferre
        • b. phil. tradere doctrinam, docere (occurrit etiam extra textus phil.)
      • 3.
        • a. phil. ponere, postulare (etiam extra textus phil.)
        • b. esse, exsistere
    • H.
      • 1. tradere, exponere, obicere
        • a. concr.
        • b.
        • c. alicui rei tribuere, v. gr.
          • α. + humilitati supplicem se praestare
          • β. + tempori rem ad tempus differre
      • 2. + in tradere, prodere, v. gr.
      • 3. fin.+ ad
      • 4. inf. inf.
        • a. permittere, sinere (pass. wolno; licet)
        • b. faciendum curare, mandare, praecipere (cf. Th. V 1, 1689, 82 sqq.)
      • 5. enunt.
        • a. + quod dicere, affirmare
        • b. declarare explicare, rationem reddere
  • I.
    • A.
      • 1. alicui tradere, addicere.
      • 2. in matrimonio collocare
    • B.
      • 1. designare ad aliquod munus gerendum, praec.
      • 2. + testes, fideiussores producere, sistere, v. gr.
      • 3. aliquem reddere, praestare, v. gr.
      • 4. efficere (sinere), ut aliquis causam perdat, ut condemnetur
      • 5. refl.
        • a. + super aliquem se referre ad aliquem (aliquid)
        • b. se dedere in fugam vertere
      • 2. refl.+ garrulitati, sopori, orationi) in arbitrium) periculo, spretui)
  • B.
    • 1. act.
      • a. + ad arcem Vyelunensem ( ad mancipium tradere (in custodiam), v. gr.
      • b. + super cautionem ( adducere, adigere: i. q. dimittere, liberare
    • 2. refl.
      • a. aliquo se conferre se committere
  • C. acc.+ in
    • 1. act.+ in carceres(
    • 2. + in fabulam et in ridiculum ( se dedere
      • b. + in faciem
  • D.
    • 1. + in reprobum (perversum) sensum datus mente captus (alluditur ad Vlg. Rom. 1, 28)
    • 2. occurrere alicui

Pełne hasło

DO, dare, dedi, datum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
[
N. quae de 1. sg. ind. praes. pass. docet
GŁOG. Don. fol. O IIIa : ‘do’ non habet ‘dor’ in prima persona secundum vsum.
formas a trito illo paradigmate discrepantes quotquot occurrunt— easque raras — calami lapsu ortas esse puto: inf. praes. act. darre:
KsgRWar I p. 195 (a. 1505) : non debent darre altare.
ind. impf. pass. dababantur:
ZabDziej II p. 271 (a. 1485) : decime prius dababantur (cf. ib. p. 272: plebano ... metreta).
ind. perf. act. davimus :
AGZ XI p. 182 (a. 1441) : terminum ... davimus et assignavimus (bis ).
con. perf. act. daderit:
KsgŁawWar p. 47 (a. 1450) : si autem non daderit ... perdet
(ita saepius ib. )]. DARE ALIQUID
I. spectat ad res corporeas
A.
1. (od)dać do rąk, wręczyć, podać (np. pokarm); tradere in manum, exhibere, porrigere (v. gr. cibum).
Additur
ad (in) manus ( StPPP VII p. 42, a. 1381 ; TArch p. 48, a. 1409 et saepius), item manibus ( DŁUG. Hist. V p. 122 : dat manibus papae). Indicatur finis
a. sq. ad:
AKapSąd III p. 60 (a. 1489) : dedit... litteram... ad portandum ( ib. p. 348, a. 1528 : ad legendum).
Ib. p. 176 (a. 1513) : cista quam ... ad servandum ... dederat.
Ib. p. 196 (a. 1519) : color ad probam (i. experiendus ) datus.
Item
ad aliquem
ib. p. 189 (a. 1516) : ad quem data est sibi quittancia.
b. sq. causa
ib. p. 200 (a. 1519) : cmetonibus annuatim causa victus dabat.
c. sq. pro
ib. II p. 775 (a. 1512) : ceram dare pro obsignatione ... litterarum.
Ib. III p. 164 (a. 1513) : aliquid dare pro pabulo equorum.
Occ.
a. oddać, wydać komuś; reddere, tradere
AGZ XIII p. 56 (a. 1442) : Steczkonem citaverat ... pro frumentis, quomodo Steczko ipsius frumenta per homines alienos messa dare recusaret.
Ib. p. 260 (a. 1448) : ad dandum vulgariter «ku oddanyv» molendini ... generose Nastasie.
b. dostarczyć; suppeditare
PP III p. 4 (a. 1427) : robora dare in prato Danczk ... ad primam aquam proxime venturam (ib. p. 53, a. 1436 : in Danczko ... dare super primam aquam sine omni dilacione).
c. iur. złożyć, przedłożyć; (pro)ponere
PommUrk V p. 88 (a. 1313) : negocia data in litteris et voce testium ex eorum trahunt memoria firmitatem.
DokKKr I p. 198 (a. 1394) : intenciones infrascriptas dat, facit et exhibet ... procurator.
ArHist V p. 280 (a. 1412) : in termino ... in quo allegare, dare, ostendere et probare coram nobis debuit.
AKapSąd III p. 359 (a. 1471) : pro negligencia autem ... ego procurator lacius dabo in scriptis ad quindenam (cf. ZabDziej III p. 21, a. 1490).
2. dać w darze, nadać, podarować, ofiarować; dono dare, donare, offerre.
Additur
gratis ( StPPP I p. 671, a. 1399) , mutuo (wzajemnie: ib. p. 152, a. 1385) , perpetualiter ( ib. p. 357, a. 1390 ; item titulo perpetue donacionis : AKapSąd III p. 146, a. 1510) , pure et simpliciter ( ŹrWaw I p. 110, a. 1498) , testamentaliter ( AKapSąd II p. 663, a. 1491). Glossa Pol.
ArPrawn VIII p. 140 (a. 1417) : dedit wlgariter «wszdal yest» villam.
Indicatur finis
a. sq. ad :
AKapSąd III p. 103 (a. 1504) : lego et do ad obsequias anime mee.
b. sq. in c. acc.
Lites I p. 27 (a. 1320) : in subsidium data fuit Cruciferis pars castri.
DokMp I p. 32 (a. 1322) : dedimus possessionem nostram Lysek ... in commutacionem ville Volovicz.
c. sq. per :
AKapSąd III p. 203 (a. 1520) : pro villis ... dedit villam Comorowo per commutacionem dno episcopo.
N. tamen eandem prp. sensu diverso usurpatam
(e Pol. po)
ib. p. 211 (a. 1525) : habuit ortulanos, quibus dabat per (i. singulis ) certam quantitatem agri.
d. sq. pro :
StPPP VIII p. 328 (a. 1389) : que omnia dat pro dote sororis sue.
AKapSąd III p. 85 (a. 1502) : pro ... ecclesia in Choyno unum pratum dedit.
Ita saepius.
e. sq. post (e Pol. za)
StPPP VIII p. 155 (a. 1385) : in hereditatem, ubi (sic ) pater suus post filiam dedit.
Ib. p. 214 (a. 1387) : dotalicij quod post sororem non dedit.
3. składać, oddawać (daninę, podatek); conferre (tributa), pendere (vectigalia). Indicatur cui
a. sq. dat.
b. sq. ad :
AKapSąd III p. 202 (a. 1520) : decimas ... ad ... ecclesiam dabat et dat.
c. sq. pro :
DŁUG. LibBen I p. 72 : datur et dari debet decima ... pro praebenda.
Indicatur unde
a. sq. de :
DokMp I p. 300 (a. 1402) : missales ... de quolibet manso ... plebano ... dare.
AKapSąd II p. 57 (a. 1488) : non dat ... thaczam de mansis sui predii.
b. sq. ex:
ib. p. 247 (a. 1496) : dant decimam ex eisdem agris.
Indicatur modus sq. per:
DokMp I p. 157 (a. 1368) : per unum pullum (i. singulos pullos ) bonum dabunt monasterio.
4. pecuniam (wy)płacić, zapłacić; solvere, pendere.
N.
a. mutuo pożyczyć. Eodem sensu (in) mutuum, mutualiter, modo obligatorio, super pignora, ad usuram (-as)
PP III p. 169 (a. 1448) : dedit Nicolao mutuum V sexagenas.
AKapSąd III p. 361 (a. 1473) : Iohanni ... dedit in mutuum IV marcas
(ita saepe).
StWłocł p. 20 (a. 1477) : dat mutualiter pecuniam ad annum.
AKapSąd III p. 263 (a. 1499) : pecunias dat ... super pignora et signanter nobilibus (infra super agros et culturas).
Ib. p. 264 (a. 1499) : super pecuniis per ipsum nobilem ad usuram datis.
ZabDziej IV 1, p. 82 (a. 1555) : ab Ihnath ... marcas undecim ... acceperunt, quas (ed. quos) eidem modo obligatorio dederant.
b. sensu praegnanti: wypłacić z góry, w charakterze zadatku; in antecessum dare
KsgŁawWar I p. 63 (a. 1453) : sin autem non persolverit ad predictum terminum, extunc quid (i. quod ) dedit alias «zadal», totaliter debet deperdi.
Ib. p. 71 (a. 1454) : si non solverit, perdet domum et pecuniam, quam dedit alias «zadal».
AGZ XII p. 335 (a. 1470) : iam dedit alias «zadal» sex marcas ad laborem.
StPPP XI p. 112 (a. 1540) : emit molendinum ... pro quindecim marcis ... super hoc dedit sex marcas alias «zadal».
ZabDziej I p. 291 (a. 1551) : dedit nunc tres marcas alias «sadal» et habet dare ad annos ([i. singulis annis) ]per mediam marcam.
Indicatur qua pro re (saepe sensu fin. )
a. sq. ab :
ARect I p. 188 (a. 1482) : a nota neuter dedit et sic vterque tenetur.
APozn II p. 259 (a. 1494) : dare a labore centum florenos.
Ita saepe.
b. sq. ad :
StPPP VIII p. 809 (a. 1400) : ad dictam villam CCC marcas dedit.
PP III p. 52 (a. 1436) : sibi dedit 1 sexagenam ad necessitatem ipsius (cf. RegPerc I p. 62, a. 1576 : ad expensas itineris).
c. sq. in c. acc.
ŹrWaw I p. 73 (a. 1483) : dedit in eosdem labores continuandos.
RegPerc I p. 62 (a. 1576) : dati in expensas ... itineris f(loreni) 60.
d. sq. super c. acc.
StPPP VIII p. 28 (a. 1381) : pecunias proprias super Marcincouicze villam dedit.
Ib. p. 258 (a. 1388) : super hereditatem et bona Spitkonis ... pecunias dare.
Ita saepius.
N. tamen sensu temporali (e Pol.
na)
ib. p. 185 (a. 1386) : tenetur grossum ... mihi super terminum (i. termino recurrente ) dare.
5. oddać, przekazać (zwł. tytułem zastawu); tradere, committere (praec. pignoris nomine)
StPPP VIII p. 8 (a. 1376) : pignora non dedit ad fideiussoriam (ib. p. 55, a. 1382 : pecora; ib. p. 73, a. 1382 : boues super fideiussoriam; ib. p. 126, a. 1384 : pecora ad vicini curiam);
ita vulgo
ib. ConcPol VI p. 239 (a. 1398) : nullus clericorum ... res sacras ... in pignus dare sive pignorare ... presumant (sic ).
ZabDziej III p. 208 (a. 1492) : mitram mardurinam ... in pignore dedit et invadiavit.
B.
1. manum dać rękę
a. na znak poręczenia; signum fidei interpositae
MPH III p. 18 (saec.XIII med.) : cum autem latrunculi, qui castrum obsederunt, se in mortis articulo cernerent constitutos, dextras sibi a duce dari postularunt.
KodWp V p. 67 (a. 1405) : Mathias ... propter adolescenciam ... non vtebatur sigillo proprio, sed in signum fidei manum dedit prefato preposito.
AGZ XI p. 246 (a. 1444) : regina ... supereo dedit manum suam domino iudici et dixit verbo suo reginali eqs.
Ita saepius. Ad rem cf. supra s. v. CHIROTHECA.
b. na znak pozdrowienia; signum salutationis (saec. XV- XVI).
c. in imagine manus (pl.) skapitulować przed czymś, nie opierać się czemuś; se dedere alicui rei, minime resistere (cf. Th. V 1,1668, 27 sqq.)
DŁUG. Op. p. 50 : in iram proclivus ac libidinem, foedis voluptatibus dederat manus.
Id. Hist. III p. 235 : in facinus enorme, dando impatientiae manus, consentit.
Dogiel IV p. 292 (a. 1532) : neque tamen victas manus dedimus, nisi etc.
Occ. oddać się czemuś; alicui rei incumbere
JAC. PAR. Serm. fol. 154a : ex ista hora ambo omnia sua reliquerunt et sancte professioni manus dederunt.
2. terga rzucić się do ucieczki; fugere, aufugere.
3. vulnus sim.: ranić, zadać cios; i. q. infligere, inferre
ArPrawn IV p. 39 (saec. XIV med.med) : si ... nobilis nobili plagam dederit usque ad sanguinis effussionem.
Ib. p. 389 (saec. XIV med.med) : si quispiam ... extraxerit gladium ... et vulnus alicui dederit vel intulerit
(ita vulgo).
StPPP I p. 78 (a. 1382) : pro VI plagis ad faciem famulo datis (cf. ib. I p. 278, a. 1394).
TPaw I p. 347 (a. 1395) : quia mihi ipsius dedit pater maxillatam, tunc ego sibi dedi maxillatam.
KsgGrWp I p. 231 (a. 1396) : dedit sibi quinque wlnera et duas percussiones.
StPPP VIII p. 687 (a. 1399) : pro IIII alappis faciei datis (cf. AKapSąd II p. 840, a. 1524 : alapam in faciem).
KsgMaz I p. 191 (a. 1416) : dedit michi wlnera, unum in faciem et aliud in manum.
AGZ XIII p. 449 (a. 1455) : quia sibi dedit maxillam ad faciem(cf. ARect I p. 66, a. 1473).
ŁASKI ComPriv fol. 27b : si nobilis nobili plagam vel ictum dederit absque sanguinis effusione (cf. AKapSąd II p. 842, a. 1525 : baculo).
Inde etiam sine obi. : uderzyć, zadać cios; ferire, caedere
StPPP VIII p. 493 (a. 1398) : dabo tibi per faciem cum cultello.
AKapSąd I p. 357 (a. 1470) : cepit eum capilare, percutere et finaliter dedit pugno ad os.
Ib. II p. 722 (a. 1506) : cui dedit ad caput cum anfora.
StPPP XI p. 262 (a. 1475) : dedit sibi ollam cervisionalem ad caput.
C. litteras
1. wystawić dokument lub inne pismo urzędowe; tabulas vel instrumentum publica auctoritate conscribi iubere
KodMp II p. 108 (a. 1257) : presentibus ... ducibus ... et Sandomiriensi cancellario, per cuius manum hoc priuilegium datum est (sed nota distinctionem DokMp I p. 95, a. 1353 : datum per manus domini Sbignei cancellarii ... scriptum autem per notarium curie; cf. ib. p. 139, a. 1363).
KodWp II p. 1 (a. 1288) : ut hec donacio ... rata et inconvulsa permaneat, dedimus predictis fratribus ... presentem paginam.
DokMp I p. 108 (a. 1357) : in quorum omnium testimonium presentes litteras ... supradicto Petro ... dari fecimus in evidenciam perpetue firmitatis.
Ita vulgo.
N. constr. sq.
super c. acc.
StPPP VIII p. 7 (a. 1376) : super hoc littera dabitur, quod ager erat Budconis (cf. ib. p. 235, a. 1388 : dare litteram super scolteciam).
Item sq.
de :
AGZ XIII p. 226 (a. 1447) : infideliter literam de libro fecit dare.
DŁUG. Op. p. 434 : de quo factores ... episcopi Wladislaviensis coacti sunt in Urbe dare bancum (i. syngrapham ).
N. formulam tritissimam subscriptionis
(actum et) datum, v. gr. Rome apud sanctum Petrum ( *KodPol I p. 11, a. 1155) , Verone ( *KodKKr I p. 8, a. 1186) etc. Cf. Th. V 1, 1666,10 sqq.
2. wysłać list; epistulam mittere (
N.
apostolos ).
Constr.
a. cui? ad. b. qua de re? de, super c. abl. ( Dogiel IV p. 205, a. 1519 : ad te ... super ea re literas dedisse), enunt. interrog. (
AKapSąd III p. 190, a. 1517 : ad iudicia secularia significatoriales, quomodo ipse excommunicatus esset, dedit).
D.
1. locum zrobić miejsce, ustępować miejsca; i. q. facere, loco cedere
PEREGR. fol. v Va : date locum, fratres, quia anima prosiliet extra corpus.
ArLit I p. 108 (a. 1476) : honorem magistris in assurgendo, locum dando deferant.
Inde in imagine: ustępować czemuś; (con)cedere, v. gr. desperationi ( MATTH. Dial. fol. CXIIIb ) , petitioni ( Tom. VI p. 278, a. 1523 ; *Dogiel IV p. 288, a. 1532 ; *ib. p. 311, a. 1542) , precibus ( Tom. X p. 309, a. 1528) , admonitioni ( ib. XIII p. 169, a. 1531). Occ. pozwolić na coś; sinere, pati
DŁUG. Op. p. 248 : cum ... ex assidua vulnerum irritatione consolidationi et medelae non daretur locus.
AKapSąd III p. 153 (a. 1511) : dando locum facere scabellum in ecclesia uxori.
2. viam pozwalać korzystać z drogi; via uti sinere
DokMp I p. 293 (a. 1399) : Henricus habet dare viam, sic ut duae rotae per illam possint transire.
StPPP VIII p. 690 (a. 1399) : viam circa ortum suum ... Nicolao ... iure acquisitam in perpetuum dedit et dimisit.
Occ. pozwolić przejść, zrobić miejsce; transitum facere, praeterire sinere
DŁUG. Hist. IV p. 598 : quo potui modo compressi me, ut sibi sic ascendenti viam darem.
Item
(salvum) conductum , cf. supra II 908, 43 ; 909, 29 sqq. ; Inde in imagine: otworzyć; aperire
CodEp III p. 18 (a. 1447) : ut viam dent et iter ad maiora sequencia scismata.
3. ułożyć, położyć, umieścić; ponere, imponere, collocare
a. sq. in c. acc.
KodMp II p. 285 (a. 1268) : manum fabricatam de argento et deauratam, in quam reliquias proprias sancti Sigismundi ... dedit.
AKapSąd III p. 135 (a. 1509) : ut araneas acquireret ... et contusas in ferculum daret, volens toxicum facere.
b. sq. ad :
ConcPol VIII p. 152 (a. 1525) : ad incudem dare (in imagine ).
c. sq. gen. -locat.
AH IV p. 148 (saec. XV) : psallebat flexis genibus aut humi dato corpore.
E. (pro subiecto sunt res) wydać ze siebie, okazać; edere, producere
DŁUG. LibBen III p. 377 : structura ... solida ... quae in diem hanc, ex quo erecta est, nullam notata est dedisse fissuram.
Id. Hist. IV p. 319 : die eodem, qui mitem et placidam auram dabat.
Ib. V p. 154 : largos dedit coelum imbres.
CantMAe I p. 69, v. 5a (saec. XV) : Romam agit in stuporem, dum nix datur preter morem.
GŁOG. Alex. I fol. J Ia : fecem, quam dant vina.
Item de plantis
NIC. BŁ. Serm. I p. 30 : fructum dabit.
Ib. p. 225 : plantationes non dabunt radices altas.
II. rarius spectat ad actus corporis (qui quodammodo medium inter res corporeas et incorporeas locum obtinere videntur). Huc pertinent vulgatae locut. ut dare amplexum ( CodEp III p. 92, a. 1456) vel oscula ( CantMAe I p. 36, v. 4 b, saec. XIII—XIV ; DŁUG. Hist. IV p. 307 ), item casum ( OSTR. p. 115 ) et occasum (de sole: StPPP II p. 311, a. 1426 ; AGZ XIV p. 162, a. 1445), praec. fugam (vulgo, sq. ad vel in c. acc. , atque de vel ex, cf. s. v.
N. glossam Pol.
AGZ XIV p. 364, a. 1453 : fugam dedit alias «vczyekl» cum meis pecuniis).
Porro gemitum ( PORC. Epit. 2, v. 11 ; NIC. BŁ. Serm. III p. 193 ; ; lacrimasque: CRIC. p. 36, v. 3 ), mugitum ( MARTIN. OP. Chr. p. 258 ; NIC. BŁ. Serm. I p. 27 ) ;, vagitum ( DŁUG. Op. p. 192 ) , vocem ( PEREGR. fol. Q Ib ; JAC. PAR. Serm. fol. 5b ;et saepius), altera vero ex parte auditum ( Pomm Urk IV p. 4, a. 1301) , audientiam ( CodEp III p. 5, a. 1446) , aures ( *CIOŁ. Lib. I p. 168, a. 1426) .
III. spectat ad res incorporeas (praec. in iuncturis nominalibus, in quibus dare verbum sq. acc. substantivi nihil aliud declarat, nisi quod verbo e pari atque substantivum radice derivato exprimitur, v. gr. dare absolutionem = absolvere, dare benedictionem = benedicere sim.); potiora tantum exempla afferuntur.
A. in rebus divinis
1. de Deo et sanctis: dawać, udzielać, zsyłać jakąś łaskę; gratiam quandam concedere, impertiri, largiri.
N. locut.
Deo (Domino) dante za łaską Bożą; Deo propitio ( DokMp I p. 137, a. 1363 ; KodMp IV p. 2, a. 1386 et saepe). A Deo refertur ad fata ( DŁUG. Hist. III p. 130 ; DANT. ;in Tom. II p. 34, a. 1512).
Item de Dei ministris
absolutionem ( AKapSąd III p. 92, a. 1502) , benedictionem ( Lites I p. 263, a. 1339 ; Tom. III p. 356, a. 1515) , copulam (i. nupturientes copulare ArHist V p. 96, a. 1411 ; AKapSąd II p. 392, a. 1459 ; ZabDziej III p. 231, a. 1492), item sponsalia ( AKapSąd III p. 142, a. 1510 : ut veniret in curiam ad dandum ... sponsalia), sed etiamexcommunicationem (super Iudeos: AGZ XV p. 208, a. 1483 ; contra non contribuentes: Concl. p. 120, a. 1513) , interdictum ( Tom. III p. 333, a. 1515).
2. de hominibus Deum colentibus: składać, zanosić, oddawać (prośby, chwałę, cześć); offerre, fundere (gloriam, gratiam, honorem, laudes, vota sim.). Hoc sensu refertur etiam ad laudes hominibus persolutas (v. gr. PommUrk V p. 537, a. 1320 ; Visit. p. 429, a. 1512 ; CRIC. p. 55, v. 36 ).
B. in eis quae ad sensum mentemque hominum pertinent
2.
a. animum (ausum) dodać otuchy, śmiałości; addere, augere ( DŁUG. Op. p. 72 ; id. Hist. V p. 113 ;).
Eodem sensu
cor :
FROVIN. p. 76, v. 412 : respicit ad corda Deus, hinc ad opus bene cor da.
NIC. BŁ. Tract. fol. d IIb : si ... confitens ... pre timore erubescens obmutescit, tunc sacerdos eum dulciter alloquens informet et det sibi cor et audaciam.
Opp.
metum ( MPH I p. 860, saec. XIV).
b. favorem sprzyjać; favere
MARTIN. OP. Marg. fol. f 3b : fauorem dantes maleficijs.
DŁUG. Hist. V p. 524 : ut parti eorum rex Polonicus favorem daret.
c. gratiam ustąpić, pogodzić się; concedere, concordiam inire
ZABOR. Tract. p. 20 : si ... duo homines essent discordantes alterque potentior nollet dare gratiam, nisi abscinderetur digitus alterius etc.
d. spem dawać nadzieję, tj. widoki na coś; sperare sinere; sed occ. żywić nadzieję, spodziewać się; sperare
DŁUG. Hist. V p. 14 : spes dabatur ducis Kazimiri animum ad consentiendum ... inflexum iri.
2.
a. consilium doradzać, udzielać rady; suadere, admonere. Item consultum troszczyć się o coś; consulere alicui rei ( KodKKr I p. 151, a. 1310 ; KodWp III p. 160, a. 1360 ; StPPP VII p. 575, a. 1504).
b. assensum (consensum) wyrażać zgodę; assentiri (
N. in matrimonio contrahendo
ArHistI p. 107, a. 1452 et p. 121, a. 1454). Eodem sensu voluntatem :
StPPP VIII p. 429 (a. 1397) : ad dandum voluntatem regiamet ad interrogandum ... ad Cracouiam terminus datur.
KodMp IV p. 143 (a. 1413) : in permutacionem ... huiusmodi regiam ... voluntatem, assensum ... et consensum apponere et dare.
LhnUrk II p. 332 (a. 1438) : in ipsum dominum ducem Kazimirum electum nostram voluntatem consensumque pariter et assensum dedimus et tenore presencium damus.
Glossa Pol.
TPaw VII p. 25 (a. 1418) : suam dederat voluntatem «prziwolil».
3.
a. causam podać przyczynę, wyjaśnić dlaczego; i. q. afferre, explanare
AKapSąd III p. 225 (a. 1428) : petivit dare causas (pro dari) per ipsum plebanum, quare dictum nobilem excommunicari procuravit.
Ib. p. 177 (a. 1513) : Nicolaum nullam causam obitus dedisse.
Ceterum cf. infra E 1 s. v. causam.
Eodem sensu
rationem DŁUG. in
CodEp I 2, p. 102 (a. 1450) : et non exprobrando, sed dando rationes reformaret, quod restat.
KodUJ III p. 80 (a. 1480) : rationes, causas rationabiles ... et de iure fundatas ... dat ... producit etc.
N. sq. enunt. interog.
ZabDziej II p. 170 (a. 1484) : se daturum raciones, cur et quare etc.
ŹrWaw II p. 71 (a. 1507) : dabit raciones ad primam iuris, quare [etc. (cf. ] AKapSąd III p. 141, a. 1509).
Sed dare rationem significat etiam
b. złożyć rachunki, zdać sprawę; i. q. reddere
KodMp IV p. 145 (a. 1414) : dumque nobis ... racionem expositorum … dare debuisset.
Ita saepius saec. XV. Eodem sensu computum ( *Tom. VI p. 249, a. 1523) .
4. scitum zawiadomić, powiadomić; certiorem facere, admonere aliquem
AKapSąd II p. 466 (a. 1419) : dare scitum ad procuratorem ( ib. III p. 355, a. 1531 : ad curiam).
PP III p. 108 (a. 1443) : medium annum post nuptias debet ei dare scitum.
AGZ XIV p. 97 (a. 1443) : dabimus ipsis partibus scitum ad II septimanas.
AKap Sąd II p. 583 (a. 1460) : nobilis ... debet dare scitum dno plebano.
AGZ XIX p. 24 (a. 1467) : in medio anno ... si non daret scitum.
Ita saepe.
N. glossam Pol.
StPPP IX p. 79 (a. 1469) : ante iudicium scitum dedit alias «obeszal».
Eodem sensu notum (notitiam)
KsgKaz p. 423 (a. 1398) : de furto notum non dedit senioribus, sed obtacuit.
CodVit p. 899 (a. 1430) : in scriptis nostris noticiam dedimus.
C. in eis quae ad hominum actiones pertinent
1. mandatum (in mandatis) zlecić, polecić, wydać rozkaz; mandare, praecipere.
Constr.
a. sq. ut. b. sq. quatenus ( DokMp I p. 261, a. 1394 ; AKapSąd II p. 4, a. 1404 et saepe). Male legi videtur KodTyn p. 189 (a. 1402) et
NieznHer p. 7 (a. 1415) : in mandatum,
sed habes eodem sensu
SSrSil XIII p. 54 (a. 1471) : in commissionem—
atqui
PP II p. 135 (a. 1452) : in commisso.
Hoc sensu etiam ordinem:
DŁUG. Hist. I p. 490 : daturos se ordinem, quo sine bello ... ducatum ... possideat.
Ib. V p. 90 : dare ordinem, ut castrum ... a regno ... non alienaretur.
Ita saepius.
N.
constr. sq. contra:
SSrSil VII p. 140 (a 1467 ): contra Turcum ordinem daturi.
2. operam poświęcać się czemuś, zabiegać ο coś; alicui rei studere, incumbere in aliquid.
Constr.
a. sq. dat. b. sq. de :
AKapSąd III p. 304 (a. 1516) : ut tanto libencius ... de instauracione domorum operam dent.
c. sq. in c. abl.
DŁUG. Hist. IV p. 362 : in coquendo et praeparando medone se interim ... operam daturos.
d. sq. pro :
ArHist V p. 106 (a. 1452) : dabant et faciebant operam pro comercio (i. coitu ).
e. sq. ut vel ne (
N. sq.
id ... ut).
N. locut.
data opera umyślnie; consulto.
3.
a. oboedientiam oświadczyć posłuszeństwo, uznać czyjąś zwierzchność; se in alicuius ditione esse declarare ( DŁUG. Hist. IV p. 677 ; V p. 49 ;).
N.
StPPP II p. 875 (a. 1490) : ministerialis ... obedienciam prefatorum kmethonum eidem domino Frederico realiter et cum effectu dedit (i. sponderi iussit? ).
b. obsequium służyć; famulari, ministeria facere
PommUrk II p. 398 (a. 1278) : ibi canticis, ymnis ... nocte dieque ... Christo ... et Virgini Mariae dantur obsequia.
NIC. BŁ. Serm. III p. 64 : bonum est homini sua obsequia ad cumulum dare.
4. virtutem (veritatem, efficaciam) spełnić coś, w czyn wprowadzić; ad effectum adducere, ad verum perducere
DŁUG. Hist. I p. 93 : cunctos obsecrabat, ut verbis suis dando virtutem in promissa fide permanerent.
Ib. p. 145 : dat deinde promissis virtutem (cf. id. Op. p. 244).
Cf. id.
Hist. IV p. 109 : responsioni;
ib. p. 185 : sponsioni.
Id. Op. p. 603 (a. 1449) : ut darem veritatem conclusioni in balneis Philippensibus mutuo firmatae.
Id. Hist. IV p. 314 : dies ... octo, quibus conditionibus pacis ... efficacia ... dabatur.
Ib. V p. 641 : nec ullam efficaciam aut virtutem verbis et promissis ... dedit.
5.
a. finem zakończyć, położyć kres; i. q. imponere, terminare aliquid.
Eodem sensu
terminum ( MARTIN. OP. Chr. p. 41 ).
b. pacem (alicui) zawrzeć pokój, pozostawić kogoś w spokoju; paceminire, pacisci, otium alicui concedere.
N.
quietem udzielić, zwrócić; tribuere, reddere ( *Tom. III p. 189, a. 1514).
Simili sensu
treugas ( AGZ XI p. 302, a. 1447 ; DŁUG. Hist. IV p. 451 ) , indutias ( ib. V p. 115 ).
D. in edicendo, verba faciendo
1. (wy)powiedzieć, wygłosić; (e)loqui, pronuntiare
KsgMaz III p. 128 (a. 1435) : multa afficitur praeco, quia male rotham dedit.
ChrPetri p. 15,8 : antequam verba daret, Vladislaus prius coniugis exposcit colloquium.
N. sq. oratione recta
ARect II p. 70 (a. 1540) : infra orandum pro apostolis dedit: non sentimus te gravatum, ideo tuam appellationem refutamus.
Item sq.
ad :
PrzMog p. 15 : quasi id Iheremie ad me dedisse videatur: Obtrivi omnem [etc. (Vlg. Ier. 2,37]).
Occ. dyktować; dictare
SSrSil I p. 232 (a. 1482 ): aliqua fratribus scribenda ore proprio dedit ad pennas.
2. stwierdzić, oświadczyć; affirmare, declarare
KodWp V p. 315 (a. 1421) : omnes astantes pro responso dederunt ... quod limitationem premissam pro rato ... habere uellent.
CodEp III p. 10 (a. 1447) : predictis prelatis, principibus... dedimus, quod ad nullius hominis delationem ... ipsos ... castigare volumus seu punire.
3. orzec, postanowić; edicere, constituere
StPPP II p. 422(a. 1436) : dominus episcopus Cracoviensis, iuxta quod datum fuit de iudicio, locauit jus ibidem ... eidem Barthossio.
PP III p. 65 (a. 1438) : stetit, sicut domini dederunt (ed. daderent) sibi; et sic domini dederunt etc.
StPPP I p. 80 (a. 1469) : ortilegiter datum est, quia habere debeo ad duas septimanas.
4. zwołać; convocare
StPPP VI 11 p. 26 (a. 1381) : datur colloquium Cracouie in crastino sancte Scolastice.
DŁUG. Hist. II p. 35 : in frequenti... concilio a caesare dato.
ArLit I p. 117 (a. 1574) : data convocatione dominorum magistrorum ... conclusum est etc.
Occ. cruciatam ogłaszać; promulgare( SSrSil I p. 353, a 1452 ; AAlex p. 150, a 1502 ; Tom. II p. 88, a. 1512) ;.
E. in re iudiciaria
1. dare aetatem cf. supra I 321,37 sqq. ; ;annos cf. supra I 560, 4 sq. ; ;arbitramentum cf. supra I 692, 35 ; ;arrestum cf. supra I 774,43 ; ;articulos cf. supra I 788, 35 sqq. ; ;causam cf. (
N. constr.
StPPP II p. 230, a. 1418 : pro causa furticinij, que est sibi data per eundem Spythkonem.
KsgMaz II p. 27, a. 1424 : causam datam super ipsum ... pro agricola);
265, 8 (
N. glossam Pol.
KsgLub p. 107, a. 1487 : non habens procuratorium nec est sibi causa per dominum Raphaelem data «wzdana»);
268, 29 cautionem cf. supra II 278, 32 ; ; commutationem cf. sq. ;consequelam cf. supra II 1033, 4 ; ; culpam cf. supra II 1462, 44 sqq. ; ; damnum cf. supra 13, 30 ; ; diem cf. supra 519, 39 ; ; exceptiones cf. s. v. ; expeditionem cf. s. v. ; fidem cf. s. v. ;introligationem cf. s. v. ;intromissionem cf. s. v. ; iuramentum (iusiurandum) cf. s. v. ; ius cf. s. v. ;monitorium cf. s. v. ; obligationem cf. s. v. ;occasionem cf. s. v. ;ortilegium cf. s. v. ;poenas cf. s. v. ;possessionem cf. s. v. ; potestatem cf. s. v. ; processum cf. s. v. ; propositionem cf. s. v. ; sententiam cf. s. v. ; sequelam cf. s. v. ; silentium cf. s. v. ; terminum cf. s. v. ; testimonium cf. s. v. ; vigorem cf. s. v. ; verba (improperia infamiam maledictionem vituperium) cf. s. vv.;
2. sq. ad (obi. causam sim. plerumque subauditur) odesłać sprawę do innego sądu lub przełożyć rozprawę na inny termin; causam alteri iudici delegare, ad aliud iudicium remittere vel ad alium terminum prorogare
StPPP VIII p. 70 (a. 1382) : domine Ymrame, da michi ad dominos ( ib. p. 228, a. 1387 : ad camerarium; AGZ XI p. 268, a. 1446 : ad dominum pallatinum).
TArch p. 23 (a. 1409) : dedimus ad terminos ad adventum domini iudicis.
StPPP II p. 244 (a. 1419) : tunc datus est corulus ad librum (cf. supra II 1380,53 sqq. ).
KodMp IV p. 455 (a. 1446) : hanc causam ... camerarius dedit ad crastinum ita potenter sicut hodie.
AGZ XV p. 84 (a. 1467) : et iam ad brachium regale est ei datum, ut brachium regale id est dominus capitaneus defendat eandem violenciam iuris eiusdem actoris.
Ib. XVII p. 403 (a. 1502) : iudex dedit sibi iudicium alias «odeslal» ad brachium regale.
Ib. XVIII p. 544 (a. 1501) : domine iudex, peto mihi dari ad campum et iudicium sibi dedit ad campum (cf. supra II 84 ).
ŹrWaw II p. 38 (a. 1505) : negaverunt narrata prout narrantur et datur ad probandum hinc inde vel deferendum.
ARect I p. 610 (a. 1522) : rector dedit ad concordandum.
N. eodem sensu sq.
in c. acc.
AGZ XIII p. 13 (a. 1436) : procurator domini castellani Przemisliensis dixit: detis michi in districtum Sanocensem alias «do powyathu», ubi ista bona iacent.
3. sq. in c. acc. : złożyć, oddać; conferre, dedere
PP II p. 192 (a. 1454) : in suum regalem thronum, solium, dicionem et potestatem terras predictas ... personas nostras ... res et fortunas ... dedimus et subijecimus.
F. in grammatica
1. tworzyć (formy gramatyczne); derivare voces
FRANC. Orth. p. 155, v. 68 : ante g litteram ‘cognosco’ caret n [littera (i. minime scribendum est congnosco]) et que das ab illo (i. verbo cognosco ). Cf. ib. p. 152, v. 20 et passim.
GŁOG. Alex. I fol. R VIIa : discere dare supina irregularia de verbis deponentalibus ... vt ‘gradior’ habet ‘gressum’.
2. rządzić; regere
MassaGr v. 70 : plurima sed ternum (sic ) sunt verba regencia casum ... dant hunc ‘significo’ tibi ‘dico’[etc. (cf.] ib. v. 75).
Ib. v. 112 : verbum, participans tantum sub congruitate dant quartum casum (qui locus in commentario Gramm. p. 190 ita explicatur verba vel participia tantummodo congrue construuntur cum accusatiuo).
3. połączyć z; construere cum
GŁOG. Alex. I fol. L1 IVa : quando duo verba sunt danda vni supposito.
G. in philosophia
1. udzielać, nadawać; conferre, impertiri, praec. esse :
SŁUP. MixEl p. 157 : quelibet forma substantialis dat esse specificum.
WROCŁ. Epit. fol. a Ib : forma est, que dat esse rei.
Id. EpitConcl fol. h IIb : nulla res creata potest se ipsam vel aliam in esse conseruare; cuius enim est dare esse ... eius est conseruare.
Additur
causaliter, effective, essentialiter, formaliter et intrinsece ( id. Epit. fol. a IIa et c IIb ).
Item
formam ( ExPhys fol. m IIIa : dans formam dat locum: quantum enim generans dat de forma, tantum dat de loco) , virtutem (
BYSTRZ. ParvLog fol. J IVb : quibus dictionibus ampliativis ... ex se et ab impositione data est virtus ampliandi)
, notitiam
( id. AnalPost fol. m IIa : nulla noticia principiorum incomplexorum ... est intellectui nostro naturaliter data).
2. cf. Th. V 1, 1687, 55 sqq.
a. podawać, przytaczać; afferre, proferre
Gramm. p. 170 (saec. XV) : illa diffinicio est bona, que datur per omnes causas indicans diffiniti essenciam (GŁOG. Don. fol. D IVa : que datur per genus et differentiam).
ExPhys fol. 1 VIIb : diffinitio data de acceptione in fine exprimit naturam accepti ( BYSTRZ. Log. fol. g Va : de differentia secundum respectum).
WROCŁ. Epit. fol. d VI IIb : si ergo esset vacuum, non potest dari ratio, quare ([cf. supra 797,1 . ]
GŁOG. Porph. fol. f IVa : in quolibet predicamento est dare ... vnum genus (id. Don. fol. C la: vnum primum).
Ita saepe.
b. wykładać, nauczać; tradere doctrinam, docere (occurrit etiam extra textus phil. )
CantMAe I p. 27 v. 1 b (saec. XIV) : Paule doctor egregie ... dogmata das gentibus.
ExPhys fol. c VIb : Aristoteles dat hic scientiam de infinito.
WROCŁ. EpitConcl fol. d IIa : aliquis dicitur dare aliquid ... primo auctoritatiue ... secundo ministerialiter ... tercio per modum impetrationis (cf. BYSTRZ. Log. fol. a IIb : logica que data est per regulas certas artis logice).
GŁOG. Don. fol. B Va : scribere prima orthographia docet, dat declinare secunda etymologia.
3. cf. Th. V 1, 1682, 71 sqq.
a. założyć, przyjąć; ponere, postulare (etiam extra textus phil. )
MatFilII p. 27 (saec. XV in.in) : dato enim, quod esset anihilatus, adhuc triangulus haberet tres angulos.
KodUJ III p. 96 (a. 1482) : dato non tamen concesso, posito et non admisso, quod etc.
BYSTRZ. AnalPr fol. h IIIb : conclusionis date a respondente pro ypothesi ( Tom. IX p. 39, a. 1527 : datur pro possibili, quod etc. ).
AKapSądIII p. 184 (a. 1515) : dato casu ... quod si omnes pueri ... testatoris morerentur.
Ib. p. 350 (a. 1531) : et dato sed non concesso, si eam decimam non solverit etc.
IANIC. p. 52, v. 23 : si bellique artes pacisque ... cognovisse viri principis esse damus.
b. pass. istnieć; esse, exsistere
ExPhys fol. d IIa : modernis non placet hec conclusio, quia supponunt, quod non datur vltimum instans rei permanentis.
Ib. fol. p IIa : ex ordine rerum non potest dari nisi vnum primum mobile.
H. constructiones sollemniores
1. sq. dat. fin. (cf. Th. V 1, 1670, 29 sqq. et 1691,56 sqq.) oddać, poddać czemuś, wydać na coś; tradere, exponere, obicere
a. rei concr. v. gr. flammis, ferro ignique, terrae, ventis.
N.
FROVIN. p. 72, v. 242 : ad mensam dorsum non curva, gremio des brachia curva (i. applica ).
b. rei incorporeae, v. gr. contemptui ( FormJ p. 73 ; ConcPol IV p. 194, a. 1440 ;et saepe), despectui ( PrzMog p. 28 ) , morti ( ArHist V p. 228, a. fere 1400 ; CodEp II p. 465, a. 1445 ;et saepius), oblivioni ( MARTIN. OP. Chr. p. 188 ; ArLit I p. 112, a. 1449 ;et saepius).
N.
cognoscentiae i. q. podać do wiadomości; notum facere
ŁASKI ComPriv fol. 178b : quod cognoscentie domini dederit coram iudice et scabinis.
c. przypisać czemuś; alicui rei tribuere, v. gr. laudi, negligentiae, vitio sim.
N.
α. humilitati uderzyć w pokorę; supplicem se praestare
KodLit p. 227 (a. 1418) : ob pacis adipiscende comoda humilitati dedimus, proprietatibus nostris et regni nostri non paucis distitui voluimus.
β. tempori zostawić czasowi; rem ad tempus differre
PH XVII p. 100 (a. 1544) : sapienter moderateque ferre temporique dare.
2. item sensu fin. sq. in c. acc. (cf. Th. V 1, 1671, 3 sqq., 1692, 25 sqq.) oddać, przekazać w jakimś celu; tradere, prodere, v. gr. in flammas ( DŁUG. Hist. III p. 60 ) , in lucern ( *CodEp I 2, p. 322, a. 1453 ; Tom. IV p. 298, a. 1518 et saepius), in oblivionem ( DŁUG. LibBen II p. 246 ; Tom. V p. 225, a. 1520) ;, in praedam ( Lites II p. 272, a. 1413).
N.
in palam :
ARect I p. 366 (a. 1494) : propter libellum famosum contra se in palam per ... Nicolaum ... datum.
3. item sensu fin. sq. ad , cf. supra 800, 3 sqq.
4. sq. inf. (acc. c. inf. )
a. dać, tj. pozwolić, zgodzić się na coś; permittere, sinere (pass. wolno; licet).
N. c. dat. rei
StPPP II p. 690 (a. 1464) : causam amiserunt, quia prescripcioni exire dederunt (item sq. acc. c. inf.: ib. p. 778, a. 1471 : quia prescripcionem dedit exire).
Omisso inf. :
ib. XI p. 245 (a. 1462) : accipientes mensuram voluerunt mensurare, tunc scultetus non dedit (sc. mensurare ).
N. locut.
dare scire (intellegi) dać znać; nuntiare:
ib. VIII p. 153 (a. 1385) : si quis pro isto prato Vilczkonem impediret, debet dare scire Vilczkoni et Johannes habet ipsum intercedere.
RachJag p. 268 (a. 1394) : fuit datum scire de aduentu.
StPPP VIII p. 414 (a. 1397) : super eo scire debent dare octaua die ante festum.
FormJ p. 78 : datum est nobis intelligi, quomodo etc.
Ita saepius.
Item sq. acc.
c. inf.
b. dać do zrobienia, kazać, polecić; faciendum curare, mandare, praecipere (cf. Th. V 1, 1689, 82 sqq.)
PP III p. 83 (a. 1440) : sibi tria hostia dedit fieri.
AGZ XIV p. 160 (a. 1445) : dedimus super eum penam tres marcas scribere.
AKapSąd III p. 6 (a. 1450) : videtis, quomodo dedit se ... depingere in thabula.
AGZ XI p. 442 (a. 1459) : dedit et iussit in foro ... diebus forensibus publicam proclamacionem facere.
Ib. XVI p. 415 (a. 1493) : ad prefatum molendinum prius molere dabant.
StPPP II p. 900 (a. 1494) : dedit iuxta consuetudinem aduocare ministeriali partem aduersam.
AKapSąd III p. 121 (a. 1508) : dabo reformare michi gladium.
Ib. p. 172 (a. 1513) : tali sub condicione, quod ... dent religiosis ad s. Dominicum de ista summa C missas legere.
Ita saepius.
5. sq. enunt.
a. obi. c. quod cf. supra. 801,46 Item: orzekać, twierdzić; dicere, affirmare
TPaw II p.521 (a. 1392) : Sand respondit: recognoscor de justo judicio, sed ego ad obiecta dabo (ed. -to), quod filius meus mecum est diuisus.
StPPP II p. 436 (a. 1437) : judicium decreuit et dedit, quod terminus ... datus est etc.
b. interrog. okazać; declarare
MARTIN. OP. Chr. p. 386 : quae tua sit pietas, nec litera nec dabit aetas.
DANT. in
Tom. XIV p. 506 (a. 1532) : qualis huius turbae erit exitus, tempus dabit (
WiadPol p. 132, a. 1576 : quid futurum sit).
Occ. wyjaśnić, udzielić wyjaśnień; explicare, rationem reddere
APozn II p. 291 (a. 1495) : sue magnificencie dando, ob quam causam locacio cerevisie sit prolongata.
Ceterum cf. DARE ALIQUEM
I.
A.
1. wydać komuś, oddać w czyjeś ręce; alicui tradere, addicere.
Additur
per manum (collum), cum collo :
StPPP VIII p. 94 (a. 1383) : hominem traxit in iudicio ... et adhuc non erat sibi datus per manum ( KsgPrzem I p. 289, a. 1441 : ipsum dedit per manum pro dictis debitis).
StPPP I p. 297 (a. 1434) : si ... dominus hominem non faceret solvere, tunc ipsum per collum debet dare.
PP II p. 104 (a. 1450) : si aliquis burgensium de ipso opido per fugam disscedere contigerit (sic ) ... nobis cum collo suo erit (ed. erunt) dandus et presentandus.
Eodem sensu refl.
RHer VIII p. 146 (a. 1415) : debuit coram nobis fateri, quod Mathias ... dabat se Pywkoni per collum ac eciam per manus.
Occ. bestiis: rzucić na pożarcie; obicere
CantMAe I p. 17, v. 6 b (saec. XIII) : vir celestis ... cesus a scelestis ... corrodendus feris datur.
StPPP VIII p. 396 (a. 1397) : pro capite hominis et eundem hominem dedit canibus ad deuorandum.
2. wydać za mąż; in matrimonio collocare
StPPP VIII p. 473 (a. 1398) : filiam suam eidem ... in uxorem debet dare (cf. AKapSąd II p. 434, a. 1472; DŁUG. Op. p. 178; ArHist V p. 120, a. 1454 : maritative).
AGZ XII p. 17 (a. 1437) : mulierem ... eiusdem Ihnath violenter post virum dedisti.
Ib. p. 268 (a. 1461) : ille avunculus poterit ipsam Swantochnam dare de manu sua, cui voluerit.
B.
1. wyznaczyć do pełnienia jakiejś funkcji; designare ad aliquod munus gerendum, praec. ministerialem ( StPPP VIII p. 386, a. 1397 et sescenties alias.
N. glossam Pol.
AGZ XII p. 361, a. 1474 : michi detis alias «przydaycze» ministerialem.
KsgLub p. 111, a. 1487 : ius domini camerarii dedit alias «przydalo» ministerialem terrestrem ... domino Andree).
Additur
ad:
StPPP VIII p. 386 (a. 1397) : contra iusticiam dedisset ministerialem ad arestandum (ib. p. 660, a. 1399 : ad intromittendum; AKapSąd III p. 168, a. 1513 : ad conspiciendum).
N. refl.
SSrSil IX p. 200 (a. 1466) : mediatorem se dedit.
2. przedstawić, postawić; producere, sistere, v. gr. testes, item fideiussores :
StPPP VIII p. 578 (a. 1398) : nisi prius fideiussores de impedimento omni sibi dicti pueri darent.
AKapSąd III p. 133 (a. 1509) : pro quo faciendo ... pro se fideiussores dedit.
3. sq. dupl. acc. uczynić jakimś (kimś); aliquem reddere, praestare, v. gr. visibilem ( CantMAe I p. 42, v. 3 a, saec. XIV) , inhabilem ( ArHist V p. 294, a. 1412).
N.
iustum zwolnić od odpowiedzialności; innoxium declarare
AGZ XIX p. 157 (a. 1505) : peto mihi decerni, quomodo debet iustus dari alias «praw bycz».
4. sprawić (dopuścić), aby ktoś przegrał sprawę, został skazany; efficere (sinere), ut aliquis causam perdat, ut condemnetur
AGZ XII p. 46 (a. 1438) : existens procurator et procuratorium in manibus tenens eosdem Iurka et Syenka decipere causam dedit alias «sdal ye» (cf. supra 99, 31 sqq. ).
Ib. p. 427 (a. 1438) : decisorie iuxta formam cittatorii dictos homines dedit alias «sdal».
5. refl. (e Pol. zdać się)
a. super aliquem zdać się na, odnieść się do kogoś; se referre ad aliquem (aliquid)
AGZ XVIII p. 386 (a. 1498) : pars adversa dedit se super nobilem (cf. contextum ).
Ib. XIX p. 468 (a. 1500) : partes ambe in presencia ... vicecapitanei de derunt se et super recognicionem Oleszko ... et aliorum bonorum hominum (cf. eodem sensu ad: PP III p. 81, a. 1440 : ad recognicionem prouidi Iohannis ... se parte ab vtraque dederunt. KsgRWar I p. 197, a. 1505 : ambe partes se dederunt ad patrem ad eius recognicionem).
AAlex p. 185 (a. 1502) : volens se dare super dominos totius Christianitatis (i. q. appellare ).
b. poddać się ,oddać pod czyjąś władzę; se dedere SSrSil
VII p. 28 (a. 1458) : receperat totam Moraviam subditam preter opidum Yglow, quod nondum se dederat illi parendum.
II. accedente sensu fin. A. sq. dat. 1. act. oddać (np. w niewolę),wydać (np. na śmierć), skazać (np. na zapomnienie), ale i: przywrócić coś (życie,wolność); tradere (v. gr. captivitati, exterminio, inopiae, neci),
reddere (v. gr. libertati, vitae).
Item concr. diabolo
(
ZabDziej II p. 179, a. 1484) , patibulo (
AGZ XVI
p. 20, a. 1464). N. fugae
zmusić do ucieczki; in fugam vertere ChrPP
p. 440 : tot et tanti de hostibus ceciderunt, quod (ed. quo) nec eorum multitudo potuit computari, reliquis fuge datis.
2. refl. oddawać się czemuś (np. gadulstwu, snowi, modlitwie), zdawać się (np. na sąd rozjemczy), narażać się (np. na niebezpieczeństwo), udać się (np. na służbę), indulgere, vacare (v. gr. garrulitati, sopori, orationi) , consentire (v. gr. in arbitrium) , se exponere (v. gr. periculo, spretui) , inire (v. gr. servitium).
N.
SSrSil IX p. 113 (a. 1465) : concepta bella ... faciat in abortivum, antequam partui se dederint in campum.
B. sq. ad
1. act.
a. oddać, przekazać (do więzienia); tradere (in custodiam), v. gr. ad arcem Vyelunensem ( AKapSąd III
p. 355, a. 1531) , ad altum castrum Leopoliense ad captivitatem (
AGZ XIV
p. 222, a. 1446 ;
cf.
ib. p. 242, a. 1447 : detinere per guttur et ad castrum dare debitorem),
ad mancipium (
Visit. p. 316, a. 1511). Item ad cruciandum et tormenta (
StPPP VI p. 414, a. 1530).
b. przyprowadzić, dostawić; adducere, adigere:
ib. VII p. 20 (a. 1497) : kmethonem ... ad decretum dominorum dari postulavit ... kmethonem ... dari ad ius postulaverunt.
Simili sensu ad falcastrandum (kmethones ... in anno semel:
AKapSąd III
p. 162, a. 1512), ad exemptionem (
CorpJP III p. 435, a. 1519) , ad manumissionem (
AGZ XIV
p. 207, a. 1446). c. ad cautionem fideiussoriam
zwolnić za rękojmią; i. q. dimittere, liberare ArPrawn X
p. 312 (a. 1411) : demum ipsum ad caucionem fideiussoriam dedit et dimisit de captivitate predicta.
PP II p. 29
( a. 1448) : captiui ... ad caucionem fideiussorie debent dari et exponi pristineque reddi libertati.
Hoc sensu item super cautionem ( KodWp III
p. 94, a. 1357) , in cautionem (
ZabDziej IV 1, p. 102, a. 1559) .
2. refl.
a. udać się dokądś; aliquo se conferre KsgŁawKr
p. 140 (a. 1376) : ex quo se cum eodem ad iudicium dedit.
SSrSil VII p. 186
( a. 1468) : illico se cum ducentis equis ad Olomuncz dedit (item ante aliquid: ib. p. 131, a. 1467 : ante monasterium et claustrum Camencz).
StPPP II
p. 902 (a. 1495) : ad quos ... dominus tenutarius et consules se dederunt.
b. zwrócić się do czegoś, zająć się czymś; ad aliquid se vertere, operam dare alicui rei, v. gr. ad aliam controversiam (
ib. p. 880, a. 1490) , ad nova cudenda (
MATTH. Rat.
p. 1) , ad congregandas gentes (
CodEp III
p. 93, a. 1456) , ad fugam (
CodSil XV
p. 205, a. 1442) , ad tractatus (
SSrSil
XII p. 113, a. 1474). Occ. ad gratiam
zdać się na łaskę; se committere AGZ XIV
p. 255 (a. 1448) : dedit se ad graciam et recognovit, quia hoc fecit existens potatus.
KodKrak
p. 438 (a. 1456) : si talis socius inhonestus ad graciam magistri se dederit.
c. oddać się, poświęcić się czemuś; studere alicui rei, incumbere in aliquid, v. gr. ad gulam et ebrietatem (
PEREGR.
fol. n IIIa) , ad desideria vel conatus (
MATTH. Rat.
p. 10) ,
quin immo ad hoc, quod (
NIC. BŁ. Serm. II
p. 289 : dedit se ad hoc, quod semper maturius surrexit et vigilauit quam ipse).
C. sq. in c. acc. —iisdem paene significationibus atque A vel B, nimirum
1. act. in carceres( CracImpr
p. 287, a. 1568 cf. ), in exterminium (
DŁUG. Hist. III p. 122
cf. ), in ruinam (
ZABOR. Tract.
p. 34 ; id. Coel. fol. B IIa ;), in stragem (
DŁUG. Hist. III p. 62)
sim. N. in obligationem
vel in obligatione (
StPPP VIII
p. 843, a. 1400 : IIII kmethones ... in obligacione ... Jacussio dare debet ... si eosdem ... in obligacionem non daret, tunc etc.).
2. refl. in fabulam et in ridiculum ( FormJ p. 17
cf. ), in gratiam (
StPPP XI p. 182, a. 1433
cf. ), in orationem (
MPH II p. 113
Herbord, cf. ), in periculum (
Tom. IX p. 318, a. 1527
cf. , 29), in servitutem (
CodEp III p. 352, a. 1489
cf. supra 805, 30 ; ; in servum:
ŁASKI ComPriv fol. 230a)
sim. N. praecipitem in ignem, in Vistulam
rzucić się; se mittere. Occ. a. (e Pol. zdać się
cf. supra 804, 50 sqq.) zgodzić się bez zastrzeżeń; se dedere StPPP VIII
p. 543 (a. 1398) : Machna ... veniens se submisit et dedit in regimen et curam wlgariter «oppeca» Petrassio ... ad beneplacitum suum.
CracArt I
p. 210 (a. 1476) : et in hoc se dedit idem Woytek sub artificio suo (i. ut, nisi id faceret, iure artificii exercendi privaretur ).
b. in faciem stać się (urzędowym) świadkiem: testem (publica auctoritate) fieri AGZ XVI p. 217
( a. 1488) : cum Sobyensky faciare non admisit, ego dico, quia iam dedit se in faciem.
D.
1. pass. pro refl. in locut. in reprobum (perversum) sensum datus postradawszy zmysły; mente captus (alluditur ad Vlg. Rom. 1, 28) CodSil V
p. 281 (a. 1340) : datus in sensum reprobum ... currendo per omnes ... ecclesias ... nos ... calumpnijs ... lacerare presumpsit.
Ita vulgo.
2.
act. pro refl. dare obviam
wyjść naprzeciw; occurrere alicui DŁUG. Op. p. 615
( a. 1450) : oratores regii, quibus ante Paduam obviam dedi.
Id. Reg. p. 280 (a. 1467) : cives dederunt obviam ipsis cum 200 equis.
ARect I
p. 156 (a. 1478) : et illi scolares et iste cum cultro ... dedit eis obuiam et habuit cultrum euaginatum.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)