- F.
- G.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- Ha.
- N.
- K.
I.
1.
propr.
szlachetność, dostojność, znakomitość; generositas, ingenuitas,
excellentia
a.
(refertur ad homines).
Distinguitur
morum (
KodMp I
p. 16, a.
1224
).
Opp.
generis (
ib.
), carnis aut sanguinis (quae opinativa dicitur:
ZABOR.
Tract.
p. 41
).
N.
distinctiones in textibus phil.
obvias
KomKadł p. 114 : ex epistola praesenti ... duplex n-s potest elici: quaedam naturalis, quae ex genealogia patrum, auorum et antiquarum diuitiarum consurgit et sic filii dominorum in bona paterna succedentes n-e naturali dicuntur nobiles (cf. infra II 1): de qua n-e Philosophus 5 Polyticorum dicit: ingenuitas est naturalis n-s ([alluditur ad Polit. V 1301 b 1 sq.) ] … et ista n-s est secundum quid et non vera.
Ib. infra p. 115 : alia est n-s formalis, quae secundum Senecam De moribus est generositas animi ex operatione virtutum resultans.
StMed XIX 2, p. 134 (saec. XV) : n-s dupliciter inest homini: primo a n-e parentum ... alio modo ex n-e bonarum operationum.
BYSTRZ. Top. fol. v IVb : triplex est n-s ... quedam est que nihil aliud est quam diuitie inueterate: cum enim aliquis acquirit potentiam per diuitias inueteratas, descendentes ab eo dicuntur nobiles.
Ib. fol. v Va : alia est n-s, que est quedam aptitudo et inclinatio ad bonas operationes, que est acquisita a progenitoribus (cf. Arist. Polit. 1301b 3 sq.: εὐγενεῖς γὰρ εἶναι δοκοῦοι οἷς ὑπάρχει προγόνων ἀρετὴ και πλοῦτος).
Ib. infra: alia est n-s animi siue virtutis ... de illa ... loquitur Gualterus in Alexandreide: n-s sola est, que animum moribus ornat.
N. loco
appellationis honorificae (principum procerumve)
*KodWp I p. 51 (a. 1207) : n-em tuam (sc. Wladislaum ducem ) monemus ... et hortamur.
KodWp II p. 105 (a. 1295) : religiosam vitam eligentibus ... favorabili et benigno n-is (i. principis ) convenit adesse presidio.
APozn I p. 50 (a. 1438) : quas litteras tua n-s ([Maioris Poloniae capitaneus)] ... habuit.
b.
(refertur ad res),
v.
gr.
auri (MARTIN. OP. Serm. p. 320 nlb. ), corporis ( GOST. Th. fol. b IIIb), item causae (fundationis monasterii: DŁUG. LibBen I p. 204 ) , festi ( TPaw IV p. 668, a. 1393), cett.
2.
meton.
phil. to
co szlachetne;
id quod nobile est
GOST. Th. fol. c IIIb : intelligentie primarie influunt super intellectus secundos bonitates siue n-es, quas recipiunt a causa prima.
II.
1.
propr. szlachectwo,
pochodzenie szlacheckie,
przynależność do stanu szlacheckiego;
generositas, hominis nobilis
(cf.
s.
v. II
1) condicio.
Syn.
militia (
KodKKr II
p. 27, a.
1367
et saepius).
Opp.
ignobilitas
(
ArPrawn VI
p. 159, a.
1554).
Simili sensu
nobilitatis genus (
KodKKr II
p. 27,
a. 1367
et saepius), gradus (
KodPol I
p. 353,
a. 1499)
, honor (
KsgGrWp II
p. 7, a.
1390
et saepius), ius (
StPPP VIII
p. 568, a.
1398
et saepius), status et condicio
(
AKapSąd II
p. 853,
a. 1528),
etiam
vena
(
ib. III
p. 63, a.
1494)
.
Glossae
Pol.
KsgGrWp II p. 7 (a. 1390) : indica vit... suum honorem n-is, quod dicitur «szlachta» (item ArHist III p. 279, a. 1394; NieznHer p. 13, a. 1440; GLcerv p. 650).
KsgZPozn p. 212 (a. 1403) : pro inputacione ipsius n-i wlgariter «naganene czsci».
Additur
generosa (
DokMp VIII
p. 382, a.
1415
et saepius),item
suprema (
ArPrawn VIII
p. 82, a.
1399
:
plenum ius ... supreme n-is).
Dicitur
nobilitatis
insigne (DŁUG. Hist. III p. 134=V p. 151 ed. nov.), privilegium ( StPPP p. 907, a. 1400 et saepius;simili sensu litterae ib. p. 933, a. 1400).
N. locut.
aliquem ad gradum nobilitatis attollere (
KodPol I
p. 353, a.
1499)
;
simili sensu
nobilitate afferre (
DŁUG.
Hist. I p. 286 = II
p. 46
ed. nov.)
vel
in nobilitatem conicere
(
ib. p. 456 = II
p. 224
ed. nov.).
Occurrit praec. in
formulis
iur.
nobilitatem alicuius infamare
naganić szlachectwo;
aliquem nobilem esse negare
(cf.
supra V 510,24 sqq.
simili sensu vituperare (
StPPP VIII
p. 552, a.
1398
; etiam
aliquem in iure nobilitatis et militiae
ib.
p. 568,
a. 1398
;
ib.
p. 888, a.
1400
;et saepius);item
nobilitati alicuius contradicere (cf.
supra II 1213,22
sqq.) derogare (cf.
supra III 374,54
sqq.),
imputare (cf.
supra V 249, 17
sqq.).
Opp.
nobilitatem
suam
(vel
honorem nobilitatis) (ap)probare
(
StPPP VII
p. 320, a.
1423
et saepius), (com-, ex-)purgare
(cf.
supra II 786, 35
sqq.),
demonstrare
(
ArHist III
p. 279, a.
1394
et saepius),
expiare
(cf.
supra III 1472, 55
sqq.),
indicare
(
KsgGrWp II
p. 7, a.
1390)
, ostendere (
RotPozn
p. 81, a.
1394),
etiam
testes pro nobilitate ducere
(
NieznHer
p. 5, a.
1405
et saepius), porro
circa nobilitatem remanere (
KsgGrWp II
p. 115,
a. 1400 ;
item aliquem penes ipsius nobilitatem:
NieznHer
p. 9, a.
1424)
.
2.
meton. szlachta, ogół ludzi należących do stanu
szlacheckiego;
nobilium universitas.
Additur
gen.
Polonorum (
DŁUG.
Hist. I p. 280 = II
p. 40
ed. nov.),
terrae (
StPPP III
p. 35
et saepius).
Distinguitur
primaria (
Tom. XVII
p. 8, a.
1535)
,
pauper (
IurMas III
p. 44, a.
1529).
Occ.
ród szlachecki; nobilium gens
ArHist VIII p. 467 (a. 1411) : testimonium perhibuit pro ... Stanislao, quod est de genere sue n-is.
AGZ XIII p. 184 (a. 1445) : ipse est verus nobilis ... de vera n-e natus.
DŁUG. Op. p. 564 : n-s Polonica a Wladislao Loktek ... creata, quae se Valni appellat.Hoc sensu etiam pl.
Comment. XXIV p. 55 (saec. XV in.) : inter n-es et familias ... Regni Poloniae.
ArPrawn I p. 376 (a. 1527) : magna frequentia castellanorum et n-um aliarum terrarum.