- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- N.
- K.
I.
propr.
A.
1.
materiał budowlany, budulec;
substantia ad aedificia
exstruenda apta.
Definitur
a.
adi.
,
v.
gr. latericia (
WAPOW. Chr.
p. 110
)
, lignea (
DŁUG. LibBen I
p. 6
).
b.
sq.
gen.
,
v.
gr.
calcis et lapidum (
Tom. II
p. 169,
a. 1513)
,
lignorum (
DŁUG. LibBen I
p. 592
).
c.
sq.
in
c.
abl.
KodKKr I p. 45 (a. 1253) : carpentario ... m-am jn lignis, ferro ... administrabimus.
d.
sq.
pro :
ArHist X p. 244 (a. 1560) : in subministranda pro labore anni presentis m-a.
2.
materiał, tworzywo; rerum manu factarum
substantia.
N.
glossam
Pol.
APozn I p. 58 (a. 1440) : m-am Campanarum alias «spyszyą».
N.
zapiska, notatka, dokument;
litterae conscriptae
ŹrWaw I p. 73 (a. 1483) : librum ... varias copias literarum, privilegiorum et alias m-as dignas continentem.
HKap p. 422 (a. 1490) : cujus privilegii nota seu m-a in regestris ... est reperta.
ArPrawn I p. 340 (a. 1564) : m-as omnes, acta et scripturas ... in medium ... exhibere debebunt.
3.
substancja, istota, natura;
substantia, essentia,
natura,
v.
gr.
panis (
ConcPol II
p. 128, a.
1528).
Saepius per abundantiam de re ipsa,
v.
gr. scripti (i. scriptum
PommUrk ΙI
p. 458, a.
1281)
, morbi (i. morbus
NIC. POL.
p. 64, v. 327
), etiam oblivionis (i. oblivio
PommUrk III
p. 216, a.
1294).
4.
zasób, obfitość;
copia, ,
v. gr.
victualium et combustibilium (
DŁUG. Hist. V
p. 558
)
, librorum (
ArLit I
p. 11, a.
1512)
,
item sensu latius
transl.
iniuriarum (
CodVit
p. 194,
a. 1409)
, rerum gestarum (
KodMp IV
p. 71,
a. 1400)
, turbationum (
CodVit
p. 1002, a.
1416)
.
B.
1.
materia organiczna, ciało, (o roślinach) pęd;
animantis vel plantae
substantia.
Additur
carnis (
CodPom I
p. 146, a.
1187
;
NIC. BŁ. Serm.
II
p. 296
et saepius), corruptibilis (
KodWp II
p. 155, a.
1298).
2.
materia, ropa;
sanies (
MPH VI
p. 502, saec.
XV ex.ex)
.
II.
transl.
A.
1.
przyczyna, źródło;
origo, fons,v.
gr.
ventorum (de nubibus
VITELO Opt.
p. 471
)
.
2.
sposobność, okazja, powód; facultas, occasio,
causa.
Constr.
a.
sq.
gen.
(praec.
gerundii vel gerundivi),
v.
gr.
exercendae virtutis (de tentatione :
MARTIN. OP.
Serm.
p. 82
;
JAC. PAR.
RefEccl
p. 116
;). b.
sq.
ad :
Lites II p. 296 (a. 1413) : auctoritatem et m-am ad faciendum aliis violenciam.c. sq. de :
*StPPP VII p. 556 (a. 1498) : de hesitacione huiusmodi m-am succindere (sic ).
Iuncturae verbales
materiam alicuius rei (agendae)
α. praebere; simili
sensu immittere (
DŁUG.
Hist. IV
p. 647
)
, ingerere (alicui:
FormJ
p. 549
)
, inicere (
DŁUG. Op.
p. 289
).
Opp.
excludere (
KodWp II
p. 43, a.
1291)
, subtrahere (
KodMp II
p. 83, a.
1250)
, succidere, cf.
β. habere;
simili sensu accipere (
FormJ
p. 17
).
3.
argument, podstawa, racja; argumentum,
indicium, ratio.
Iuxta ponitur
causa rationabilis (
KodUJ IV
p. 49, a.
1513)
, testimonium (
DŁUG. Hist. I p. 353 =
II
p. 116
ed.nov.
).
B.
1.
przedmiot, temat;
argumentum, subiectum.
Constr.
a. sq.
gen.
(gerundii),
v.
gr. loquendi
(
JAC. PAR. Serm.
fol. 19a
)
, sermonis (
AKapSąd II
p. 717, a.
1505),
item spiritualis delectationis (syn. obiectum:
MATTH. Dial.
fol. Cb
)
, purgandi
(de peccatis
JAC. PAR. Tract. fol. D IIIa)
. b. sq.
adi.
,
v.
gr. communis (
MARTIN.
p. 4
)
, favorabilis (opp.
odiosa:
*Lites II
p. 171,
a. 1413)
, obscura (
JAC. PAR. Tract. fol. a IIa)
.
Iuncturae verbales notabiliores
materiam aperire (
WŁODK. ScrSel I
p. 144
;
JAC. PAR. Serm.
fol. 19a
;), disserere (
DŁUG. Hist. V
p. 138
)
.
Locut.
in imagine
materiae flumina (
PAUL. CR.
p. 164,
v. 70
).
2.
iur.
quaestionis
sprawa sądowa;
lis, quae coram iudice agitur
KodPol I p. 85 (a. 1261) : cum ... pro hereditate ... fuisset exorta m-a questionis coram nobis.
KodMp I p. 212 (a. 1329) : cum ... super ductura nauium ... suborta fuisset m-a questionis.Ita passim saec. XIV—XV. Additur gravis discordiae ( WŁODK. ScrSel I p. 144 et saepius).
Iuxta ponitur
controversia (
DokMp I
p. 310, a.
1403).
Simili sensu
materia causae (
AKapSąd II
p. 488, a.
1431)
vel
litis (
ArPrawn I
p. 245,
saec. XV in.in),
item
materia
nude posita
KodPol II p. 609 (a. 1257) : cum inter ... episcopum ... et nos ... super quibusdam villis ... fuisset m-a exorta.
DokSul p. 346 (a. 1330) : cum inter ... abbatem de Vitouia ... et abbatem de Suleiow ... super decimis ... orta fuisset m-a.
DokMp I p. 248 (a. 1390) : cum ... lis exorta fuisset et cum eadem m-a in varios terminos volveretur.
CodEp III p. 117 (a. 1462) : postquam ... m-a et questio iudicialis ... verteretur.
Iuncturae verbales
α. materia (quaestionis sim.) inter
aliquos de (pro vel
super) aliqua re (ex-, sub-)oritur (cf.
et saepius
), in medium adducitur (
KodKrak
p. 265,
a. 1487)
, pendet (
Dogiel IV
p. 79, a.
1404)
, suscitatur (
KodWp III
p. 190,
a. fere 1361
), vertitur (
KodKKr I
p. 153,
a. 1318
et saepius;
volvitur, cf.
).
β. materiam (quaestionis
sim.) agere (
DokKujDobrz
p. 8, a.
1345)
, facere (super
aliquem:
KodWp III
p. 441,
a. 1375)
, movere (
DokMp I
p. 109,
a. 1358
et saepius), item
(de iudicibus) masticare et invenire (
AKapSąd II
p. 488,
a. 1431)
.
III.
phil.
t. t. materia, materialny substrat rzeczywistości (w przeciwstawieniu do formy).
N.
varias definitiones in
textibus phil.
obvias
GŁOG. Hisp. fol. a IIIb : m-a ... est radix quantitatis et magnitudinis.
Ib. fol. B IVb : m-a ... est, ex quo aliquid fit.
Id. Anal. fol. HH h Va : m-a est principium transmutationis et corruptionis, tam prima quam secunda.
BYSTRZ. Log. fol. r VIIIa : m-a est privatio.
Id. AnalPr fol. i IIa : m-a potest accipi dupliciter: uno modo accipitur, prout distinguitur contra formam sumptam pro quiditate ... alio modo accipitur m-a, prout distinguitur contra formam sumptam pro actu.
WROCŁ. Epit. fol. a VIa : m-a est medium inter non ens simpliciter et inter ens in actu.
Ib. fol. f IIIb : m-a est primum subiectum vniuscuiusque.Aliae praeterea definitiones afferuntur ib. fol. a Va sqq.Distinctiones potiores
1.
sensu metaphysico
a.
prima
(Gr.
πρώτη ὕλη)
GŁOG. Anal. fol. DD IIa : m-a ... prima secundum se accepta est ... in potentia ad omnem formam.
Id. Hisp. fol. A Va : m-a prima est subiectum forme substantialis.
Id. Anim. fol. D Ia : m-a prima est pura potentia nullam formam ... habens.
WROCŁ. EpitConcl fol. n Ia : m-am primam, que est communis omnibus.
Simili sensu
primativa (
GŁOG. Anim. fol.
D Ib
:
in cognitione m-e primatiue, que secundum se est ignota)
, item
nuda (
ib. fol. H
VIb
:
nuda m-a non potest dare esse accidenti
),
communis et non signata
(
MatFil IV
p. 46,
saec. XV
:
m-a communis et non signata ... pertinet ad essentiam rei;
remota:
ib. p. 24, saec. XIV ex. : secundum Philosophum nono Metaphysicae ... duplex est m-a, prima et remota).
Opp.
secunda (signata) :
ib p. 16 (saec. XIV ex.) : m-a signata additur super speciem et hoc est quantitas indivisa.
ExPhys fol. d IVb : m-a disposita suis accidentibus ... vocatur m-a secunda siue ... signata.Simili sensu disposita ( WROCŁ. Epit. fol. a Va ; ExPhys fol. d IVb) ;, propinqua ( MatFil IV p. 24, saec. XIII ex. : m-a ... secunda et propinqua; etiam proxima:
GŁOG. Porph. fol. f IIa : omnium generabilium et corruptibilium est vna m-a prima generabilis non signata, non autem proxima et disposita siue signata), item particularis (
GŁOG. Anim. fol. A IVb : abstractio a m-a particulari et signata et non communi.Ita saepius.)
b.
ex qua
(opp.
in qua, circa quam)
GŁOG. Hisp. fol. A IIIb : triplex est m-a; quedam est m-a ex qua, vt domus fit ex lignis et lapidibus ... m-a ... in qua est subiectum accidentis aut ... forme substantialis, vt corpus est subiectum caloris ... vt m-a prima est subiectum forme substantialis; m-a circa quam est subiectum attributionis alicuius scientie, circa quod versatur aliqua scientia.
WROCŁ. Epit. fol. n IVb : corpus ... est subiectum et m-a in qua ipsius anime.Etiam extra textus phil.
KomKadł p. 12 : notitia presentis operis ... habet ... causam materialem improprie dictam, quae dicitur m-a circa quam et est gesta memoratu digna ... principum et regum Poloniae.
c.
agibilis (opp.
factibilis)
GŁOG. Anal. fol. BB b VIa : diuisio habituum practicorum: quidam est circa m-am agibilem et intraneam, vt prudentia ... et quidam est circa m-am factibilem et extraneam, ut ars.
d.
naturalis
(opp.
contingens)
BYSTRZ. Log. fol. t VIb : esse simpliciter id est in m-a naturali vel secundum tempus, id est in m-a contingenti.
e.
sensibilis:
GOST. Th. fol. i VIb : diuina ... nec secundum rationem diffinitiuam nec secundum esse sunt in m-a sensibili.
ExPhys fol. g VIIa : m-a vt est affecta et actuata per accidentia sensibilia, efficitur et dicitur sensibilis.
Simili sensu
corporalis (
WROCŁ. EpitConcl fol. n IVb).
Opp.
spiritualis (
ib.
), intellectualis (
GŁOG. Anal. fol. HH h IV*)
.
2.
sensu
log.
a.
syllogismi
explicat
BYSTRZ. AnalPr fol. i IIa : materia uno modo accipitur prout distinguitur contra formam sumptam pro quiditate ... et sic demonstratiuum dialecticum verum et falsum sunt m-a syllogismi, que proprie debet dici condicio m-e; alio modo accipitur m-a prout distinguitur contra formam sumptam pro actu et sic omne illud est m-a syllogismi, quod ingreditur constitutionem syllogismi per modum potentie et sic due propositiones et tres termini sunt m-a syllogismi.
Id. Top. fol. o Ib : duplex est m-a syllogismi scilicet remota et propinqua; remota dicitur esse termini et propinqua dicitur esse due premisse.
GŁOG. ExLog fol. L IIIb : elenchus sophisticus ... est peccans in m-a ... qui assumit propositiones falsas.
b. propositionis:
BYSTRZ. AnalPr fol. 1 IIa : verum et falsum sunt m-e propositionum vel saltem proprietates materiales.
WROCŁ. Dial. fol. B Va : m-a propositionis ... est extrema propositionis cathegorice, quorum vnum predicatur de alio essentialiter vel accidentaliter et convertibiliter vel accidentaliter et non convertibiliter vel disparate.
Distinguitur
naturalis (opp.
remota)
BYSTRZ. Log. fol. z IIa : hoc est verum, si propositiones sint in m-a naturali et in predicatione directa, vel si sint in predicatione remota.
WROCŁ. Dial. fol. B Va : omnis propositio, in qua superius essenciale predicatur de suo inferiori, est in m-a naturali et econuerso. Ib. supra si autem subiectum pro nullo supponit, tunc talis propositio est in m-a remota.Porro distinguitur necessaria, possibilis, apparens ( GŁOG. ExLog fol. A IIIa ; WROCŁ. Dial. fol. E IVa) ;.