- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
N. etymologiam
m. ae.
GŁOG. Alex. I fol. B VIIIIb : magister ... componitur a maior et sterio, quod est status, quia dicitur magister quasi maior in statione, sicut sunt doctores, iudices et senatores; et sic ... debet scribi per duplex y, sed quia in compositione sepe ponitur vna littera pro alia, ideo potest scribi per g.]
I.
przełożony, kierownik, zwierzchnik, naczelnik;
praefectus, praepositus, rector,
princeps, dux.
Saepe distinguitur addito
imprimis
gen.
(rei curatae vel hominum
regendorum). En tibi iuncturas significationesque quasdam notabiliores
A.
eccl.
1.
monachorum, conversorum, noviciorum, hospitum, studentium
sim. et
abs. : mistrz,
przełożony; monachis, conversis
sim. praefectus,
praepositus.
2.
capellae, curiae, ecclesiae, grangiae, hospitalis (de hospitali :
StPPP VIII
p. 218,
a. 1387)
, scholae
sim.: zarządca, kierownik; rector,
curator.
3.
generalis, fratrum (Cruciferorum) ordinis, Prussiae
sim. et
abs. : wielki mistrz krzyżacki;
ordinis Cruciferorum praepositus
generalis
MPH VI p. 291 (saec. XIII med.med) : primus m-er Ordinis dictus fuit frater Henricus.
Ib. p. 300 : factus fuit generalis m-er ordinis.Ita vulgo.
B.
in re publica administranda, in regis (ducis)
aula, in urbe
sim.
1.
sq.
gen.
personae,
v.
gr.
agazonum, circulatorum,
consulum, cubiculariorum,
curiensium, dapiferorum, ianitorum, lictorum, pincernarum, scabinorum, tavernicorum
sim.: przewodniczący, zwierzchnik, przełożony,
dowódca; praepositus, praefectus, praeses,
dux.
Praec.
a.
civium
burmistrz, przewodniczący rady
miejskiej;
qui consulibus urbis
praeerat
KodWp II p. 254 (a. 1307) : octo lapides sepi, quos m-er civium nostrorum et consules dicte civitatis ... solvere tenentur.
KodKKr II p. 324 (a. 1408) : m-is ciuium, consulibus etc.
CracArt I p. 50 (a. 1410) : coram m-o civium ceterisque consulibus.Ita vulgo.
Syn.
b.
equitum
marszałek;
i. q.
marschalcus
GLb p. 61 : m-er equitum «marschalek».
c.
rusticorum (rusticalis)
sołtys, przewodniczący wiejskiej ławy sądowej; scultetus
(cf.
s.
v. ), villae praepositus, iudicii scabinorum praeses
GLc p. 14 : rusticalis m-er, villicus seu scoltetus villanorum, «scholtys abo wlodarz wyeszny».
ArPrawn II p. XIII (saec. XV med.) : m-er rusticorum dicitur advocatus non privilegiatus civitatis vel ville.
ŁASKI ComPriv p. 212b : m-o rusticali alias sculteto ville.
d. plebium
cf.
e.
servorum civitatis
starszy nad czeladzią ratuszną; familiae praetorii praefectus
StPPP II p. 712 (a. 1466) : cum Petro m-o seruorum ciuitatis alias «czechmistrz» de Cracouia.
2.
sq.
gen.
rei,
v.
gr.
aulae, brasei, caballorum, camerae, domus, fabricae, fodinae, indaginis,
minerae, machinarum,
operis, pecoris, pontium, putei, silvarum, thesauri, turris, vineae
sim.:
zarządca, kierownik, przełożony;
rector, moderator, curator, dux.
Praec.
a.
apum
bartnik, pszczelarz;
apiarius,
mellifex
MPH I p. 300 (Thietmar) : in angusto ... loco, ubi nullus, excepto apum m-o ... sedit.GLb in
RFil I p. 44 : apiaster (ita ms., ed. apiastus), apum m-er, «barthnyk».
b. caerimoniarum cf.
c.
campanarum
dzwonnik;
i. q. campanator (cf. supraII 76, 30 sqq.)
*Lites III p. 34 (a. 1414) : Petro de Lapide, m-o campanarum ... castri (ed. casti) Mergenburg (sed alio sensu infra 22, 10 sq. ).
d.
canalium
rurmistrz, nadzorca rur wodociągowych;
qui fistulas aquarias curabat
PomnLw III p. 3 (a. 1414) : registrum m-i canalium, alias «Wassirleitir» (Germ. ).
Ib. p. 4 : m-er canalium tenetur C ollas canalium pro duccione aque.Ita passim.Glossa Pol.
CracArt II p. 10 (a. 1502) : Joanni m-o canalium, alias «rurmistrz».
e.
cippi
kat; carnifex,
cf.
supra II 393, 53 sqq.
f.
coquinae
kuchmistrz, urzędnik nadworny sprawujący opiekę
nad kuchnią; aulae regis (ducis)
magistratus, qui coquinae praeerat
PommUrk VI p. 69 (a. 1321) : nos igitur Otto dux … habebimus ... unum m-um coquine, duos coquos equitantes, unum servum coquine ... equitantem et duos currentes etc.
DokMp I p. 42 (a. 1334) : Milkone nostre curie m-o coquine.Ita vulgo. Eodem sensu coquae:
KodMp IV p. 233 (a. 1426) : Iohannes de Konin, domine regine Polonie m-er quoque.
g.
curiae
ochmistrz, marszałek dworu;
aulae regis (ducis) praefectus
KodMp IV p. 24 (a. 1388) : Nauogio de Lankawa, m-o curie et thezaurario nostro.
RachJag p. 20 (a. 1389) : domino Cristino, m-o curie domine regine.Ita vulgo. Cf. supra s. v. HOCHMAGISTER et HOFMAGISTER.
h. horologii cf.
supra IV 809, 51
sqq.
i. iustitiae cf.
l.
monetae (-arum)
mincerz, zarządca mennicy;
i. q.
praefectus
KodMp III p. 211 (a. 1367) : Bartkone ciue et m-o monete Cracouiensi.
CracArt I p. 22 (a. 1394) : Petro Borg m-o monete.
Ib. p. 156 (a. 1456) : rex ... ipsos ... in seniores monetarios seu m-os monetarum deputat eisdemque monete directuram et cussionem confert.Ita vulgo. Eodem sensu fabricae cussionis monetae:
TPaw I p. 12 (a. 1502) : mandans thesaurario et m-o fabrice cussionis monete, ut etc.
m.
montium
tzw. bachmistrz, przedsiębiorca-założyciel szybu,
korzystający z przywileju dziedzicznej renty;
qui in salisfodina puteum
exstruxit, quo censum hereditarium colligebat
JusMet p. 95 (a. 1355) : nobilis Paulus Sworcz, m-er montium in Wieliczka et zupparius noster Cracoviensis.
Ib. p. 109 (a. 1368) : ad regestrum formandum fuerunt vocati vicezupparii, m-i montium, stigarii ambarum zupparum, qui omnes consvetudines zupparum regendarum sciverunt.
KsgŁawKr p. 105 (a. 1373) : de Bartkone ... moncium m-o in Sale Minori.Ita vulgo. Glossa
DokMp VI p. 112 (a. 1393) : m-um moncium, dictum wlgariter «bergmagister» salis Bochnensis.Ad rem cf. Wyrozumski, Gospodarka solna p. 132 et passim.
n.
navis
kapitan okrętu;
i.q. dux, praefectus.
o.
organorum
et
abs. : organista; qui
organo in ecclesia
canit
KodWp V p. 432 (a. 1426) : pro m-o cantante et pulsante in organibus ecclesie et eius sustentacione decimam ... damus.
ŹrWaw I p. 105 (a. 1493) : dominum Johannem Nyedzela m-um organorum et mansionarium ecclesie cathedralis Cracoviensis.Ita saepius, cf. tamen alio sensu 22, 15-16.
p.
rotae (comitivae)
rotmistrz;
praefectus,
centurio
KodPol I p. 291 (a. 1415) : ego Nicolaus Szaksh rothe m-er ... recognosco ... pro ... expedicione sexaginta marcas ... me recepisse.
Tom. X p. 317 (a. 1528) : m-i comitivarum sive ductores gentium (cf. ib. infra p. 318: cum rothmagistris seu ductoribus gentium).Cf. infra s. v. ROTMAGISTER.
C.
mistrz, fachowiec, specjalista, zwł.
majster, rzemieślnik o najwyższych kwalifikacjach, uprawniony do samodzielnego
wykonywania swego zawodu, także starszy cechu; alicuius rei scientissimus, faber artis suae peritissimus, praec. cui
per se ipsum artem exercere concessum est, item qui artificio, collegio
fabrorum praeerat
KodKKr I p. 45 (a. 1253) : molendinum ... ipse carpentarius ... conseruabit, ut ... molere ... propter m-j defectum non desistat.
PommUrk VI p. 420 (a. 1309) : carnifices venient ad nos consules postulantes, ut eis unum m-um sui officii eligamus; quo electo ipsi e converso eligent alios duos m-os.Ita vulgo. Glossae Pol.
AGZ VII p. 112 (a. 1464) : unacum ... m-is mechanicorum, alias «s czechmystrzy».
Ib. VI p. 153 (a. 1472) : m-er senior alias «czechmystrz» (cf. ib. supra ).Ita saepius.
Distinguitur
a.
nomine artificis apposito,
v.
gr.
aerarius
(cf.
),
lanifex (
KsgKaz
p. 451, a.
1398)
, laterator
(
ib.
p. 409, a.
1397)
,
mechanicus (
AGZ III
p. 243, a.
1480
et saepius),
murator (
KodMaz(L)
p. 64, a.
1353
et saepius),
perator (
KsgKaz
p. 64, a.
1375)
, pictor (
AKapSąd II
p. 21, a.
1417)
, pontifex (
KsgKaz
p. 92,
a. 1377)
, textor
(
ib.
p. 451, a.
1398)
sim.
b.
addito gen. rei
conficiendae,
v.
gr.
armorum (alias «płatnerz» :
Visit.
p. 2
et saepius), bombardarum
(
WAPOW. Chr.
p. 115
et saepius), campanarum
(seu
fusor :
AKapSąd III
p. 343, a.
1525)
, clipeorum (
RachDw III
p. 153, a.
1570)
, membranarum vitrealium (
CracArt II
p. 468, a.
1547)
,
muri (murorum :
JusMet
p. 108, a.
1368
;
ArHist VI
p. 120, a.
1492
;et saepius),
organorum
(
CracArt II
p. 323, a.
1536
et saepius,
cf.
tamen 21, 22
sqq.),
pileorum (
Visit.
p. 218, a.
1512
et saepius),
pyxidum (
ArPrawn X
p. 26, a.
1394
et saepius), sellarum (
DŁUG. Hist. IV
p. 4
)
thecarum (alias «puzdernik»:
RachBon II
p. 44
)
,
sim.
c.
addito
gen.
artis exercendae
v.
gr.
artis architectoriae (
ArHist VI
p. 144, a.
1515)
, lapicidae (
CracArt I
p. 352, a.
1494)
, mensatoriae
(
ib. II
p. 468, a.
1547)
, muratoriae (
AGZ XVII
p. 11, a.
1469)
, sutoriae (
KodPol III
p. 458,
a. 1489
et saepius); item
artificii (
AGZ XV
p. 207,
a. 1483)
, contubernii aurifabrorum (
Tom. VIII
p. 98, a.
1526)
sim.
d.
addito
gen.
actionis
Visit. p. L (a. 1468) : fraternitatem m-orum concutiendi et vendendi salis utriusque, vulgariter prassolorum.
RachWaw p. 362 (a. 1546) : a mundatione loci privati ... conduxi m-um mundationis.e. addito gen. pl. artificum, v. gr. aurifabrorum ( APozn II p. 154, a. 1485) , carnificum ( KsgŁawKr p. 82, a. 1372) , cerdonum ( CracArt I p. 30, a. 1399) , cingulatorum ( ib. ), cultellifabrorum ( ib. p. 29, a. 1398) , currificum ( APozn I p. 217, a. 1455) , pannificum ( Biecz p. 23, a. 1487) , peratorum ( KsgKaz p. 74, a. 1376 et saepius), pontificum ( ib. p. 75, a. 1376) , sartorum ( CracArt I p. 30, a. 1399) , sutorum ( ib. et saepius). f. addito in c. abl. , v. gr. in arte textoriaca ( KsgKaz p. 301, a. 1394) .
II.
A.
nauczyciel, mistrz, uczony; doctor, praeceptor,
vir doctus.
Praec.
1.
eccl.
scholae (ecclesiae)
et
abs. : scholastyk, kierownik szkoły katedralnej lub kolegiackiej; scholasticus, qui vocabatur, canonicus, scholae apud ecclesiam cathedralem vel
collegiatam institutae rector
DokListPł p. 9 (a. 1207) : Johannes m-er ecclesie Plocensis.
Ib. p. 10 : totus usus eiusdem molendini cederet in ius m-i. Et infra ib. a me vel a successore meo m-o.Ita saepius saec. XIII.
Dicitur etiam
magister scholasticus (
KodMp II
p. 28, a.
1220
;
KodWp I
p. 138, a.
1233
et saepius).
2.
tytuł honorowy
człowieka uczonego;
appellatio honorifica viri
doctissimi.
N.
magister
(per excellentiam) Piotr Lombard, autor Sentencji,
podręcznika obowiązującego na wydziałach teologicznych do końca
Średniowiecza; Petrus Lombardus,
Quattuor Librorum Sententiarum auctor (1150—1152), qui usque ad
finem m.
ae. in facultatibus theol. legebantur
JAC. PAR. OpIn p. 160 : haec est sententia M-i in 2° distinctionis XXIV et originaliter Augustinus libro XII de Trinitate ibidem per M-um allegatur.
WROCŁ. EpitConcl fol. a 6a : M-er distinguit istas propositiones.Ita saepius.
3.
magister, tytuł naukowy uniwersytecki; qui in
universitate studiorum licentiam
ubique docendi adeptus est
KodMp II p. 340 (a. 1382) : Nicolaus de Gorzków, canonicus Cracoviensis, m-er in artibus, baccalarius in decretis.
Ib. IV p. 20 (a. 1387) : per manus ... Mathie m-i in artibus, prothonotarii aule nostre.Ita vulgo.
Distinguitur
α. theologiae (
DŁUG.
LibBen II
p. 451
)
, in theologia (
KodWp V
p. 429,
a. 1426
et saepius).
β. artium (
CodEp III
p. 514,
a. 1432
et saepius; liberalium:
AKapSąd III
p. 34,
a. 1470
et saepius), artistarum (
DŁUG. LibBen I
p. 147
et saepius), in artibus (
et saepius).
γ. medicus (
KsgŁawKr
p. 145,
a. 1376)
, medicinae (
AKapSąd II
p. 567,
a. 1452)
, in medicinis (
GŁOG. Alex. I fol. R VIIa).
Additur
a.
gen.
universitatis Cracoviensis (
DŁUG. LibBen I
p. 49
).
b.
prp.
de v.
gr. de collegio (
RachJag
p. 528,
a. 1418)
, de Mniszewo (
IurMas II
p. 19,
a. 1474).
c.
adi.
,
v.
gr. Cracoviensis (
AKapSąd III
p. 34, a.
1470)
, collegiatus (
KodUJ II
p. 43,
a. 1444)
, graduatus (
HumRef
p. 7, a.
1400)
.
B.
sprawca, twórca, autor, doradca; auctor, instigator, suasor.