- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- L.
- A.
- H.
- N.
I.
res
A.
concr.
1.
kształtować, nadawać kształt, sporządzać coś (nadając kształt);
formam dare, in formam redigere, in formam
redigendo efficere.
N.
piscinam (aggeribus:
StPPP XII
p. 425, a.
1496
;
Visit.
p. 268, a.
1511).
;Occ.
sensu latius
transl.
a.
wznosić, budować; erigere, parare, aedificare,
v.
gr. aedificium sim. (
N. in
imagine
templum Dei in corpore suo:
DŁUG. Op.
p. 52
)
,
item fossatum (
PP II
p. 84,
a. 1450)
, scopulos (
KodWp V
p. 449,
a. 1427).
b.
agrum
przygotować pod uprawę; colendum praeparare
StPPP II p. 365 (a. 1432) : agros laborare, arare et f-re alias «zprawicz».
c.
zakładać;
condere, instituere
KodMp II p. 172 (a. 1288) : sculteto ... liceat ... infra terminos ... silue ... extirpaciones, locationes siue plantaciones facere et f-re.Ib.
p. 256 (a. 1324) : villam ... cum utilitatibus ... vtique bene locatam et f-tam et instauratam.
2.
wyobrażać (w formie plastycznej), rzeźbić,
malować; fingere, sculpere, pingere.
N.
locut.
signum crucis
przeżegnać (się) znakiem krzyża;
i. q. manu in aere facere
CorpJP III p. 212 (a. 1512) : metropolitanus ... conversus ad reginam ... f-at signum crucis ante faciem reginae.
ConcPol VI p. 319 (a. 1586) : parochi doceant ... eos rudes homines ... rite f-re signum sanctae Crucis.Cf. CRUX II A 2 d.
3.
monetam
sim.
: bić;
cudere.
4.
ułożyć, sporządzić, spisać (zwł. akta prawne);
conficere, conscribere
(praec. litteras
publicas),
v.
gr.
articulos et appellationes (
AKapSąd I
p. 92,
a. 1457
et saepius),
citationem (
Tom. I
p. 88,
a. 1510)
, regestrum (
ŁASKI ComPriv
fol. 78a
sim.). Additur
alicui :
KodWp III p. 439 (a. 1375) : literam nostram sibi f-ri decrevimus.
AKapSąd III p. 231 (a. 1430) : articulum sibi f-tum ex officio.
5.
przekształcać;
transformare,
v.
gr.
ecclesiam in collegiatam (
DŁUG. LibBen I
p. 593
)
.
B.
abstr.
(ad vim vocis faciendi proxime accedere videtur)
1.
układać, tworzyć;
componere,
v.
gr.
orationem,
item
cantilenam (
ArLit III
p. 106,
saec. XV med.
:
cantilenas turpes f-re «napyewacz»).
2.
ustanawiać, określać, wyznaczać; constituere
KodMp II p. 287 (a. 1290) : telonium instituimus, ordinamus, f-amus.
KodWp III p. 400 (a. 1373) : quantam summam pecuniae dominus ipsius bovis f-bit seu suo declarabit iuramento.
3.
verba
mówić; loqui
DŁUG. Op. p. 137 : tremens ... et verba vix f-ns ... respondit (cf. id. Hist. II p. 334 = IV p. 84 ed. nov.).
Simili sensu
linguam
id. Op. p. 445 : vir Italicus ... linguam Polonicam etsi non integre, corrupte tamen f-re et intelligere sciebat.
Tom. XIII p. 11 (a. 1531) : ut puer ... scolas frequentet et Latinam atque Polonam linguam f-re discat.
4.
przeprowadzać, wykonywać (zwł. jakąś czynność prawną);
(per)agere,
v.
gr. processum (
CulmUB
p. 574, a.
1486
et saepius), pacem (i. concordiam
alicui
KsgKaz
p. 112, a.
1378
;
ŁASKI ComPriv.
fol. 190b
)
;.
Item sensu latiore i. q. facere, v.
gr.
insidias (
AN. Epyll.
p. 58, v. 12
), occupationes (sibi de memoria:
JAC. PAR. Serm.
fol. 135a
)
, ordinem (in
Ecclesia:
DŁUG. LibBen I
p. 159
)
, voluntatem in se (ad
aliquid faciendum
Tom. XIV
p. 448, a.
1532),
item humilia in se (i. humilitatem
BRUNO Pass.
p. 200
= 16,10 K.
), varietatem in
aliquo (
DŁUG. Hist. V
p. 556
).
N. locut.
conscientiam sibi
mieć skrupuły; in
dubio poni
(
*SSrSil IX
p. 230, a.
1467).
5.
phil.
tworzyć, kształtować;
informare, fingere
a.
(sensu metaphysico)
intellectum (formis intelligibilibus:
GŁOG. Anim. fol. b IV)
, formas
(de
anima nobili :
GOST. Th. fol. f IIa
;
;item
ad esse
(de
formis
ib. fol. e IIIb : intelligentie ... sunt forme f-ntes ad esse omne, quod sequitur eas).
b.
(sensu
log.
)
conceptum (
MatFil II
p. 37, saec.
XV in.in)
, definitionem (
BYSTRZ. Log. fol. a IIIa)
, demonstrationem
(
ib. fol. a Vb)
, exemplum
(
id. AnalPr fol. m
IIb)
, propositionem (
MatFil II
p. 25,
saec. XV in.
et saepius), rationem (argumentum:
BYSTRZ. Top. fol. n IIIa
;
AEG. Th. fol. B IIb
;et saepius; additur tam affirmative quam
negative:
WROCŁ. Dial. fol. I Ib)
, syllogismum (
GŁOG. ExLog
fol. 22a
et saepius; additur in omni figura:
BYSTRZ. AnalPr fol. m IIa)
.
N.
mus.
modos (
SZYDL.
p. 28
)
, modulationem (
FELSZT. OpCong fol. a IIIa)
, cantum (
SZYDL.
p. 33
).
6.
wyobrażać w sposób alegoryczny; per allegoriam
significare
NIC. BŁ. Serm. I p. 46 : s. Joannes ... intra domum Herodis inclusus f-at quasi dubitationem de veritate ad significandum, quod praedicatores veritatis ... cum beneficijs detinentur ... subticent veritatem.Cf. FIGURO II 2.
II.
homines
1.
propr. stwarzać (o
Bogu); creare (de Deo).
Occ.
part. perf.
loco
subst.
formatus,,
-i
m.
dziecko płci męskiej;
puer
MIECH. Chr. p. 170 : unam mulierem septuaginta ... f-os uno partu effudisse.
2.
transl.
wychowywać, kształcić;
instruere,
erudire.
Additur
exemplis (
DŁUG. Op.
p. 22
)
, rectis moribus (
IANIC.
p. 29, v. 60
), in exercitatione
ludorum (
OSTR.
p. 138
).
Item refl.
ad verecundiam (
ZABOR. Tract.
p. 27
)
.
N.
religionem pueri
(syn.
effingere :
DŁUG. Op.
p. 11
) .
Constr.
ad I—II:
a. sq.
abl. b. sq. ab, de, ex.
c. sq. ad
vel in c.
acc. d. sq. in c.
abl. e. sq.
adv.
vel
locut.
adv.
,
v.
gr. diversimode (
BYSTRZ. AnalPr fol. o
IVb)
, per modum quaestionis (orationem
id. Top. fol.
p. IIIb
)
, ad modum consequentiae
(
WROCŁ. CongLog fol. c lb)
.