Ogólne
Pełne hasło
Więcej

MANEO

Gramatyka
  • Formymaneo
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, mansi, mansum
Znaczenia
  • I. intrans.
    • A.
      • 1. znajdować się, pozostawać gdzieś, przebywać, (często tyle co) mieszkać
        • α. + manentem esse mieszkać
        • β. + profugatum manere pozostawać na wygnaniu
        • γ. + cum aliquo in expensis (in uno pane) prowadzić z kimś wspólne gospodarstwo
      • 2. (po)zostawać (w jakimś stanie, położeniu), (wy)trwać
        • α. + circa aliquid contra; per: być pozostawionym przez sąd w posiadaniu czegoś
        • β. + in pace pozostawać w zgodzie, nie procesować się więcej
        • γ. + iudicialiter wygrać sprawę w sądzie
        • δ. + alicui ad solvendum (in debito) pozostać komuś dłużnym
      • 3. iur.+ in poena culpa vadimonio per poenam sim.: zostać skazanym przez sąd na zapłacenie kary lub odszkodowania
      • 4.
        • a.
        • b. + alicui stawić czoła, oprzeć się
    • B.
      • 1. pozostawać, znajdować się, być w tym samym miejscu
      • 2. trwać, pozostawać w jakimś stanie
      • 3.
        • a. iur. iur. sensu pass.?
        • b. + praesentia alicuius manente w czyjejś obecności
        • c.
  • II. trans.
    • A.
      • 1. czekać, oczekiwać na kogoś
      • 2. pozostawić gdzieś
      • 3. iur.
        • a. + circa aliquid pozostawić kogoś przy czymś, tj. w posiadaniu czegoś
        • b. + ustać)(singulare) stawić się w sądzie na czyjś pozew
    • B.
      • 1.
        • a. pozostawić gdzieś
        • b. meton. pozostawić coś w mocy, ważności
      • 2. + aliquam pecuniae summam pozostać dłużnym, mieć jeszcze do zapłacenia
      • 3. iur.+ poenam sim.: zostać skazanym sądownie na zapłacenie kary

Pełne hasło

MANEO, -ere, mansi, mansum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • N.
  • O.
[pass. pro act.
AGZ XIV p. 440 (a. 1455) : ubi cum presenti inscripcione manebitur.
3. pl. ind. perf. act. mansuerunt:
SSrSil VII p. 188 (a. 1468) : mansuerunt nec auxiliari voluerunt (sed textus corruptus est ).
manerunt cf. infra 78,17.]
I. intrans.
A. de hominibus
1. znajdować się, pozostawać gdzieś, przebywać, (często tyle co) mieszkać; eodem loco remanere, residere, commorari, versari, (saepe i. q.) degere, habitare.
Locut.
α. manentem esse mieszkać; habitare
OrtWp p. 64 (saec. XVI) : ego adhuc in domo illa sum m-ns.
β. profugatum manere pozostawać na wygnaniu; in exilio permanere
ChrMP p. 529 (= p. 58 K.) : Bohemorum princeps a regno similiter m-et profugatus.
γ. cum aliquo in expensis (in uno pane) prowadzić z kimś wspólne gospodarstwo; sumptibus communibus degere
*PommUrk III p. 263 (a. 1296) : qui sacerdos ... expensas per se proprias habebit ... sin autem cum domino Ottone ... m-bit in expensis, tunc pro eis decem marcas ... dabit annuatim.
StPPP VIII p. 296 (a. 1388) : Symco ... recognouit se unam mansionem cum suo patruo habere seu in uno pane m-re.
KodUJ IV p. 159 (a. 1535) : nec licebit eisdem vicariis aliter vivere vel m-re nisi in una domo et expensis communibus (cf. ib. supra ).
2. (po)zostawać (w jakimś stanie, położeniu), (wy)trwać; durare, perseverare, persistere (in condicione, statu). Saepe sq. dupl. acc. vel dupl. nom.
Locut. iur.
α. circa aliquid być pozostawionym przez sąd w posiadaniu czegoś; e iudicis sententia in possessione alicuius rei remanere, rem retinere
KsgZPozn p. 57 (a. 1400) : Wbisek ... «naganil» eidem Janussio ... Janussius m-sit circa suum honorem et nobilitatem cum suis fratribus.
TPaw VII p. 164 (a. 1420) : relicta ... m-sit judicialiter circa quatuor mansos agri.
Ib. p. 217 (a. 1421) : Bronk ... m-sit circa duos laneos ... contra Scarbkonem.
Ita saepissime (praec. sq. contra; item sq. per:
ib. p. 226, a. 1421 : aduocatus m-sit per dominos circa honorem suum cf. 79,43 sqq.).
β. in pace pozostawać w zgodzie, nie procesować się więcej; a concordia non discedere, sine iurgio ac lite vivere
TPaw VII p. 194 (a. 1420) : debent m-re in pace (cf. paulo supra debent stare in pace).
Ib. p. 325 (a. 1423) : domini posuerunt inter ipsos vadium ... quod debent m-re in pace.
Ita saepius.
γ. iudicialiter wygrać sprawę w sądzie; causam apud iudices obtinere
TPaw VII p. 31 (a. 1418) : Falibog ... m-sit judicialiter contra Nicolaum ... pro isto, pro quo ipsum citauerat.
Ib. p. 73 (a. 1418) : Ligascz ... m-sit iudicialiter contra Nemerzam pro colono.
δ. alicui ad solvendum (in debito) pozostać komuś dłużnym; adhuc debere
ZabDziej II p. 110 (a. 1483) : m-serat sibi in debito ... ultra decem marcas.
KsgRWar p. 335 (a. 1516) : Margarethe ... Mathias m-sit adhuc ad solvendum ... sexagenam.
Constr. ad
1—2: a. sq. gen. loci (v. gr. Cracoviae, Hungariae sim.). b. sq. abl. , v. gr. capite ( IurMas III p. 155, a. 1540) , incolatu ( PP V p. 139 -140, a. 1429 ; DŁUG. Op. p. 302 ) , stabilitate inviolabili ( KodMp I p. 9, a. 1206) . c. sq. absque:
KsgŁawKr p. 84 (a. 1372) : currus mercatorum ...abs quolibet impedimento m-ant arrestacionis.
d. sq. apud. e. sq. circa. f. sq. cum (aliquo vel aliqua re). g. sq. ex :
PP III p. 125 (a. 1445) : sutor ex oppositis monachorum m-ns.
AKapSąd III p. 330 (a. 1533) : rotificis e regione hospitalis m-ntis.
h. sq. in c. abl. (saepissime). i. sq. penes :
CracArt I p. 102 (a. 1439) : vidue, que penes me m-et.
k. sq. pro:
AKapSąd III p. 201 (a. 1519) : Stanislaus ... pro nocte ibidem m-sit.
l. sq. prope:
KsgHenr p. 95 (a. 1293) : miles ... m-ns prope claustrum.
m. sq. retro:
KsgRachKr II p. 47 (a. 1380) : Kawka molendinator m-ns retro molendinatorem Benussium.
n. sq. sine :
TPawVII p. 137 (a. 1419) : filie, que ... post mortem matris manerunt sine maritis ... debent ... ad fratrem ... ire.
ŁASKI ComPriv fol. 188b : m-bit de huiusmodi melioratione sine damno.
o. sq. sub. p. sq. adv. , v. gr. libere (in textu obscuro ZabDziej I p. 146, a. 1504) , matrimonialiter ( ib. II p. 105, a. 1483) .
3. iur. t. t. in poena sim.: zostać skazanym przez sąd na zapłacenie kary lub odszkodowania; pecunia a iudice multari (cf. 80,28 sqq.)
*KodTyn p. 3 (saec. XIII med.med) : si in poena sex marcarum m-serit, urnam mellis solvet.
DokImbr p. 98 (a. 1367) : pro poenis, in quibus m-sistis aut m-seritis etc.
StPPP VIII p. 9 (a. 1376) : non comparuerunt, m-serunt in pena LXXX.
Ita vulgo. Eodem sensu dicitur culpa ( TPaw IV p. 26, a. 1394 : si non daret ... m-bit sibi culpa regali septuaginta) , vadimonio (
KsgMaz I p. 61, a. 1406 : si aliqua pars movebit litem ... ista m-bit vadimonio)
, per poenam (
KsgCzer p. 100, a. 1417 : omnes m-serunt per penam dictam «nestane» erga dominum ... pro debito).
Varia poenarum genera distinguuntur locut. in damnis ( KsgGrWp II p. 10, a. 1390) , marcis ( KsgMaz I p. 4, a. 1400 et saepius), «nestane» (i. poena contumaciae, quae dicebatur TPaw III p. 24, a. 1386) , scotis ( StPPP VIII p. 398, a. 1397) , vulnere ( StPPP VI p. 212, a. 1387 et saepius), item in poena furticinii ( KsgMaz I p. 51, a. 1406) , magna vel parva ( AGZ III p. 181, a. 1423) , magna regis ( TPaw IV p. 110, a. 1405 ), non comparenti ( KsgGrWp I p. 123, a. 1391) , quinquagenali ( IurMas I p. 37, a. 1381—1426 ).
Constr.
a. sq. dat. b. sq. contra :
StPPP VIII p. 398 (a. 1397) : m-sit in wlneribus contra Andream.
KsgMaz I p. 4 (a. 1400) : Micolay ... m-et in sex marcis contra preconem.
Ita vulgo. c. sq. erga d. sq. pro :
StPPP VIII p. 398 (a. 1397) : pro wlneribus m-serunt in XVI scotis.
Cf. etiam
4. singularia
a. fungitur vice verbi q. e. esse
DokMp II p. 193 (a. 1434) : prebendarius ... ad duas missas ... singulis ebdomadis m-re debet astrictus.
SSrSil XI p. 4 (a. 1488) : factus est adeo tumultus ... ita quod ad centum sive plus m-serunt interfecti.
b. alicui stawić czoła, oprzeć się; resistere, obsistere
*SSrSil XIII p. 193 (a. 1475) : junxit nuper rex vellum suum cum classe et disposuit unumquemque in locum suum; si totus mundus venerit, ei nullo modo m-re poterit.
Ib. I p. 353 (a. 1482) : a rege Ungarie, qui ... Bohemis ei obviam venientibus in Moravia m-sit.
B. de rebus
1. pozostawać, znajdować się, być w tym samym miejscu; locum tenere, eodem loco esse.
Constr.
a. sq. dat.
Tom. VIII p. 106 (a. 1526) : m-bitque suus virtuti honos.
b. sq. apud. c. sq. circa aliquem:
AKapSąd III p. 185 (a. 1515) : XX marce et XIV sexagene m-bunt perpetuo circa plebanum.
d. sq. in c. abl. e. sq. per :
SŁUP. MixEl p. 157 : si forme substanciales elementorum ... m-rent per totum mixtum.
2. trwać, pozostawać w jakimś stanie; durare, permanere in aliquo statu (saepe sq. dupl. acc. vel dupl. nom. ).
Constr.
a. sq. in c. abl.
N.
in pendulo ( VINC. p. 435 ; VSt p. 366 ) ;, in robore ( AKapSąd III p. 302, a. 1515) , in vigore ( KsgRWar p. 500, a. 1525) , in suspenso ( *Lites II p. 254, a. 1330) sim. b. sq. adv. , v. gr. aeternaliter.
3. singularia
a. iur. sensu pass. ? być na kogoś nałożonym; alicui imponi
KsgCzer p. 205 (a. 1419) : tunc omnes pene super ipso m-bunt et ipsas tenebitur solvere.
b. praesentia alicuius manente w czyjejś obecności; aliquo praesente
ŻupKr p. 589 (a. 1518) : presencia sua m-nte portulanus in zupis servum suum non habet ... fovere (cf. supra in absencia sua et infra absente solo).
c. super animam manet cf. sq.
II. trans.
A. aliquem
1. czekać, oczekiwać na kogoś; exspectare, opperiri (saec. XV ex. —XVI).
2. pozostawić gdzieś; relinquere
AAlex p. 210 (a. 1502) : in terra mea ... m-si duos capitaneos ... quibus mandavi, ut iustitiam facerent subditis.
3. in locut. iur.
a. circa aliquid pozostawić kogoś przy czymś, tj. w posiadaniu czegoś; permittere, ut quis rem porro possideat
RotPozn p. 265 (a. 1404) : domini iudicio presidentes m-serunt Nicolaum ... circa hereditatem ... propinquitate.
TPaw VII p. 170 (a. 1420) : m-sit ipsum Grzimkonem jus circa kmethonem.
Ib. p. 224 (a. 1421) : domini presidentes judicio m-serunt Margarete (ita pro -am) ... circa quartam partem hereditatis ... contra Mathiam.
Ita saepius. Cf. 77, 23 sqq.
b. (singulare) stawić się w sądzie na czyjś pozew; aliquo vocante coram iudice comparere (cf. Pol. ustać)
TPaw IV p. 19 (a. 1393) : kmeto ... non comparuit termino, quando debuit prestare iuramentum erga Swothoslavam ... et debuit predictam dominam m-re in furticinio.
B. aliquid
1.
a. pozostawić gdzieś; relinquere, deserere
KodTyn p. 36 (a. 1232 esse asseritur, est vero multo post conscriptum) : damus nobili Przechoni scultetiam ... cum omnibus ... pertinentiis ... nihil m-ndo nobis nec nostris successoribus.
AKapSąd II p. 408 (a. 1476) : urceolum m-serat circa fontem.
StPPP IX p. 186 (a. 1508) : nihil ibi m-ns pro se.
KsgRWar p. 406 (a. 1520) : Stanislaus ... reliquerat sive m-serat ... florenos ... apud ... dominum Poznanie.
b. meton. pozostawić coś w mocy, ważności; aliquid ratum esse declarare
RHist IX p. 115 (a. 1428) : domini iudicio presidentes eandem concordiam m-serunt circa robur perpetuae firmitatis.
RHer III p. 41 (a. 1475) : eandem litteram in vigore m-simus.
Constr. sq. dat. (supra 8
apud ( ), circa ( et 16), in c. abl. ( ), pro ( ).
2. aliquam pecuniae summam pozostać dłużnym, mieć jeszcze do zapłacenia; adhuc debere, reddere obligari
KsgKaz p. 332 (a. 1395) : m-et VI grossos dare.
PomnLw III p. 38 (a. 1417) : racione facta ... m-sit nobis ½ sexagenam.
ŹrWaw II p. 181 (a. 1515) : Joanni ... nihil m-sit nec est debitus.
3. iur. t. t. poenam sim.: zostać skazanym sądownie na zapłacenie kary; pecunia a iudice multari (cf. supra 78,23 sqq.
StPPP VIII p. 94 (a. 1383) : Henricus ... furtum m-sit contra Nicolaum ... pro iumento subtracto.
Ib. p. 151 (a. 1385) : familiaris ... m-sit XV contra Tomconem ... pro wlneribus et aliam penam XV, quod super domum irruit.
Ita vulgo. Glossa Pol.
KsgGrWp II p. 179 (a. 1399) : Jarochna sibi a 30 kmethonibus penas m-sit, wlgariter «pokupyla».
Syn.
teneri ( KsgCzer p. 104, a. 1417 : Adam tenetur L, item Mazek m-sit alias tenetur L).
Dicitur etiam
culpam ( TPaw IV p. 27, a. 1393 et saepissime), emendam ( ArPrawn X p. 351, a. 1412) , fertonem ( TArch p. 15, a. 1409) , furtum ( et saepius), marcas ( KsgCzer p. 58, a. 1415 et saepius), «nestane» ( TPaw III p. 539, a. 1398 et saepius), pignus ( KsgMaz I p. 61, a. 1406) , poenam ( et vulgo), quindecim (vulgariter «pentnadzescza»: TArch p. 57, a. 1409) , scotos, ( ib. p. 16, a. 1409) , vulnera ( StPPP VIII p. 220 a. 1387).
Constr.
a. sq. dat. personae et
ArPrawn X p. 182 (a. 1406) : racione cuius violencie idem Petrus Bork m-sit penas domino regi et advocato.
Ita saepe. b. sq. ab c. sq. contra et
StPPP VIII p. 160 (a. 1385) : familiaris ... m-sit in wlnere aperto contra Stachniconem ... penam XV.
Ita vulgo. d. sq. erga :
TPaw IV p. 32 (a. 1395) : quilibet eorum m-sit culpam marcam erga Czaykam.
e. sq. in c. abl.
TPaw IV p. 27 (a. 1394) : Vichna m-sit culpam in sex marcis.
f. sq. pro et
StPPP VIII p. 89 (a. 1383) : molendinatores ... furtum m-serunt pro instrumentis molendini.
Ita saepe. g. sq. propter:
ArPrawn X p. 235 (a. 1408) : Jacussius ... m-sit penam advocato propter inobedienciam coram iudicio factam. Cf. ib. p. 248.
h. sq. quia :
ArPrawn X p. 175 (a. 1406) : Andirlinus ... m-sit penam advocato, quia contra ius loquebatur.
Ib. p. 228 (a. 1407) : Jacussius ... m-sit penam contra Janussium ... quia non persolvit sibi 2 marcas.
Ita saepius. i. sq. quod: et
ArPrawn X p. 293 (a. 1409) : eedem mulieres m-serunt penas iuratis predictis ... quod ipsos minus iuste citare procuraverunt.
Ita saepius.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)