- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- L.
- A.
ArPrawn X p. 474 (a. 1416) : pater eorum de ipsis bonis eo diligentius curam gererat.3. sg. ind. fut. act. erit gerere infra 531,39. gerundium ad gerandum
*CodEp I 1, p. 127 (a. 1441) : ad gerandum tantum officium].
I.
A.
1.
propr. dźwigać,
nieść, nosić (na sobie, ze
sobą), mieć na sobie;
i. q. ferre, portare, habere
a.
res corporeas,
praec.
vestem, indumenta, corporis ornamenta, cultellum, sceptrum sim.
N. in
imagine
onus (defensionis :
AAlex
p. 524,
a. 1506
;
expeditionis :
Tom. III
p. 351,
a. 1515),
item
venenum (
FormJ
p. 63
:
hostes mei ... sicut serpentes venenum aspidum sub labiis
g-ntes).
Indicatur, ubi aliquid
geratur,
sq.
abl.
vel
sub
c.
abl.
et]
ZabDziej II p. 275 (a. 1485) : quam securim sub clamide habuit et iessit.Occ. (de curru) wieźć, przewieźć; vehere, portare
CodPom p. 687 (a. 1243) : currus g-ns pannos de unius equi sarcina in Gnezna.
b.
partes corporis, v.
gr. corpus procerum (
RFil XVI
p. 329, a.
1426)
, pilum brevem (
PamLit XXIV
p. 88, a.
1460)
, vultum abiectum (
Tom. VI
p. 184, a.
1522)
, iubas micantes
(de bisonte
HUSSOW.
p. 16,
v. 200
).
c.
animantia,
praec.
puerum
nosić w łonie, być w ciąży; in utero gestare,
gravidam, praegnantem esse
(saec. XVI).
d.
(sensu latiore)
aliquid pro insigni, pro armis
nosić w herbie;
imagine rei alicuius pro
insigni gentilicio uti
DŁUG. Op. p. 353 : archiepiscopus nobilis ... sagittam retortam ... g-ns pro insigni.
RHer III p. 51 (a. 1515) : qui iudex g-it Leliuam pro armis suis.
IANIC. p. 6, v. 54 : quem g-itis, rubrum da mihi ferre bovem.
2.
transl.
a.
okazywać, objawiać, dać (po sobie) do poznania; prae se ferre, ostendere
v. gr. luxum (
CRIC.
p. 21, v. 7
), pompam (erga aliquem:
KodLit
p. 124, a.
1410)
, vultum maestum et
turbatum (
DŁUG. Hist. II p. 273= IV
p. 20
ed.nov.
; tristem
ib. V
p. 189
).
b.
znosić, cierpieć, wytrzymywać; pati, tolerare. Additur
animo pio (damna:
PAUL. CR.
p. 94, v. 424
).
N.
moleste
gniewać się na coś, znosić z
przykrością;
ferre
ChrMP p. 564(= p. 91 Kurb.) : dux ... moleste g-ns, quod per nepotem ... fuisset debellatus.
c.
wydawać (z siebie), rodzić; edere, (pro)ferre (saec. XV).
B.
praevalente notione habendi
1.
w sobie nosić, mieć, żywić, okazywać;
i. q. habere aliquid aut secum in se, praec.
a.
affectus aliasque res ad mentem pertinentes (saepe
accedentibus
prp. ad,
circa, contra, erga, in
aliquem vel aliquid, cum, de (in) aliquo vel aliqua re),
v.
.gr.
α. affectionem, affectum, amicitiam, amorem, caritatem,
devotionem,
item benevolentiam, benignitatem,
favorem, gratiam,
gratitudinem, sinceritatem animi, zelum sim.
cf.
s.
v.; opp. animum exasperatum, perplexum, sinistrum, mentem obliquam (alicui),
ferocitatem, inimicitias,
odia, simultates, voluntatem
sinistram sim.
cf.
s.
v.
β.
fidem, fiduciam, confidentiam, spem
sim. dawać wiarę komuś lub czemuś, wierzyć, ufać;
credere, confidere alicui (rei)
;
opp.
dubium, suspicionem cf.
s. v.
γ. oboedientiam, observantiam, respectum, reverentiam
cf.
s.
v.
δ. humilitatem, modestiam.
ε. morem, gestum sim.
cf.
s.
v.
b. figuram, similitudinem,
speciem;
item naturam (urseam:
ADAM
p. 302
)
.
c. nomen, titulum,
d.
(de rebus) zawierać, obejmować;
continere
,
v.
gr.
imitationem legis divinae
(
ZABOR. Tract.
p. 39
)
, significata verborum
(
GŁOG. Alex. II
fol. 1
VIa).
Locut.
ad 1:
α.
aliquid corde, mente, pectore
i.
. q. animo volvere,
cogitare,
deliberare (
StSyn IV
p. 45
; ;opp. ore:
DŁUG. Hist. III
p. 497
et saepius).
β.
aliquid in prospectum
mieć na uwadze, dbać o coś;
i. q.
prospicere
SSrSil VII p. 150 (a. 1467) : ex solita modestia ... id g-simus in prospectum, ut hujusmodi rigorem nostra humilitate frangeremus.
γ.
(in) votis (desideriis)
życzyć sobie, wyrażać życzenie;
optare, desiderare (sq.
inf. )
KodWp III p. 492 (a. 1380) : in votis g-imus cordis nostri ea fovere.
Dogiel I p. 413 (a. 1474) : principes g-ant in desideriis et affectu singularis amicitiae ... conglutinationem nobiscum inire.sq. acc. c. inf.
CodEp III p. 43 (a. 1450) : zelo bono g-bamus in votis nec volebamus ... coercionis articulum pro execucione nostre intentionis interponi. sq. enunt. obi. c. ut vel quatenus:
KodWp V p. 78 (a. 1405) : in votis g-imus continuis, vt ... ecclesie comoda augeamus.
KodUJ I p. 252 (a. 1467) : cum votis g-issemus ... quatinus ... cultus divinus... accrescat etc.Ita saepius.
δ.
indubie
i. q. non dubitare
RHist XXIX p. 505 (a. 1435) : indubie g-ntes, quin etc.
CodSil XV p. 254 (a. 1445) : g-ssi indubie, quod praemissorum consideracio michi graciam apud vestras reverentias reposuisset.
ε.
nihil pensi de aliqua re
nie przywiązywać wagi do czegoś, nie dbać;
i. q. parvi pendere
DŁUG. Hist. II p. 437(= IV p. 191 ed.nov.) : miles quidam ... de vita futura nihil pensi g-ns.
ζ.
cupiditatem in aliquid
pożądać czegoś;
valde cupere
Tom. III p. 170 (a. 1514) : cupiditatem ... in sanguinem Christianum g-unt Tartari.
2.
(cum mera habendi notione) dzierżyć,
posiadać, mieć;
v.
gr.
modum excessivumvestimentorum (
Somm. II
p. 133, a.
1395)
, principatum in aliqua re (
DŁUG. Op.
p. 80
)
, stallum, vocem et vicem (
id. Hist. IV
p. 215
).
Occ.
używać, stosować; uti aliqua re, adhibere
aliquid
DECIUS p. 83 : Poloni potationes comessationesque hactenus obseruatas continentius g-erunt.Cf. Th. VI 1936,35.
3.
uważać coś za coś, uznawać; aliquid pro aliqua re habere
a.
sq.
dupl.
acc.
(praec.
in
locut.
aliquid ratum et gratum
i. q. ratum habere, confirmare)
KodWp II p. 121 (a. 1296) : nos ... praedictam emptionem ratam gratamque g-ntes etc.
PommUrk VI p. 139 (a. 1322) : quorum reddituum translationem ... gratam g-imus et volu mus esse ratam.Ita saepius. b. sq. pro :
Lites II p. 93 (a. 1412) : ostense sunt sibi terre granicics, quas Ordo g-bat pro graniciebus.
II.
A.
1.
sensu latiore: czynić, wykonywać, załatwiać, zajmować się czymś;
facere, exercere, exsequi
a.
in universum
v.
gr.
caerimonias ecclesiasticas (
SSrSil VII
p. 8, a.
1455)
, emptionem et resignationem (apud aliquem :
DŁUG. Op.
p. 33
)
,
ingenium obsidionis
(animose :
ChrMP p. 521 =
p. 51
Kiirb.
), negotia (pacis inter aliquos :
Tom. VI
p. 79, a.
1522)
, sumptus et fatigas (
DŁUG. Hist.
I
p. 347
)
, superstitiones (alicui :
*RFil XXV
p. 131,
saec. XV)
sim.
Occ.
triumphum, victoriam
odnieść, uzyskać;
reportare, accipere (
saec. XVI)
.
N.
locut.
α.
confirmationem alicuius rei
zatwierdzić; ratum
habere(
PommUrk VII
p. 338,
a. 1330)
.
β.
res alicuius apud aliquem
starać się, zabiegać o coś;
alicui rei consulere, operam dare
Tom. III p. 221 (a. 1514) : res ... que istic apud Sedem Apostolicam g-untur.
N.
formulam frequenter usurpatam
datum, gestum et
actum anno (
KsgRachKr
1
p. 7,
a. 1302
et saepius).
b.
de scelere et rebus iniquis: spełnić, popełnić;
committere,
v.
gr.
consuetudinem stupri (cum aliquo :
DŁUG.
Hist. III
p. 391
)
, culpam (erga aliquem :
FormJ
p. 59
)
, mala et iniurias (alicui :
VAdAnt
p. 64, 10)
sim. Pass. dziać się, powstawać, wydarzać
się;
fieri,
exsistere.
Saepe adduntur
adv.
vel
locut.
adv.
, v. gr.
temporaliter (
DokMp I
p. 16, a.
1286)
, in (sub) tempore
(volubili:
KodWp I
p. 32,
saec. XIII
;
KodMp II
p. 113, a.
1260
et saepius).
N.
constr.
a.
sq.
in
c.
abl.
b.
sq.
cum:
PEREGR. fol. C IVa : miles ... exanimis ... quam cito redijt, narrauit omnia, que cum eo g-ta fuerant.N. iur. de causis sim. toczyć się; agi (inter aliquos: TPaw III p. 396, a. 1397 ; pro aliqua re: KsgCzer p. 157, a. 1416 ; coram aliquo: APozn I p. 430, a. 1470) .
2.
sensu strictiore
curam, diligentiam, sollicitudinem, tutelam, tutoriam
sim.: troszczyć się, dbać o coś, sprawować nadzór, opiekę nad kimś
lub czymś, zawiadywać czymś z
urzędu, zarządzać;
in vita privata quasi tutorem
curam sim. adhibere alicui rei.
Glossa
Pol.
AKap Sąd 111 p. 50 (a. 1479) : g-re officium navis, alias «sternykyem bycz».
Constr.
a. sq.
gen.
,
v.
gr. animarum (
CodSil(M)
III
p. 130, a.
1226
;
DokKujMaz
p. 174, a.
1227
et saepius), ecclesiae (-arum
*CodSil(M) I
p. 46,
a. 1147
; pastoralem:
KodMp IV
p. 239, a.
1427
et saepius), filiorum, liberorum
sim.(
CodSil I
p. 4,
a. 1234
;
ArPrawn VII
p. 137, a.
1566),
item administrationis temporalis (inter fratres:
StKapWł
p. 31, a.
1500)
. b. sq. ad aliquid (
CracArt I
p. 104,
a. 1439)
. c. sq. circa, erga aliquid (
KodPol III
p. 294, a.
1366
; providentiae:
PP II
p. 159,
a. 1453)
. d. de (in) aliquo vel aliqua re (
DokKKr I
p. 26, a.
1313
;
KsgŁawKr
p. 216, a.
1393
et saepius).
e. in aliquo vel aliqua re (pastoralem:
CodPom
p. 219, a.
1210
;
PommUrk I
p. 242,
a. 1235
et saepius). f. sq.
pro.
3.
in vita publica fere t. t.
a.
wykonywać czynności urzędowe, sprawować (piastować) urzędy,
pełnić obowiązki
publiczne; potestate quadam
praeditum certa munera
publica exsequi, i. q. administrare.
Iuncturae potiores
functiones, magistratum, munia, munus (praesulis, procuratoris),
negotium legati, officium
(v.
gr. abbatissae, episcopi, ducis et militis; item
scabinale:
Tom. VIII
p. 99, a.
1526
et saepius; defensionis:
ZabDziej III
p. 250,
a. 1439
; notariatus:
CracArt II
p. 542,
a. 1535
; thesauriatus:
Tom. III
p. 316,
a. 1515)
,
item capitaneatum (
ArHist VIII
p. 368,
a. 1502
et saepius), decanatum, eminentiam praesularem,
papatum, praefecturam (
DŁUG. Op.
p. 18
;
id. Hist. I p. 300= II
p. 60
ed.nov.
;;
LibProm p. XLV,
a. 1501
;
Tom. III
p. 266,
a. 1514
et saepius
sim.); item ius et imperium,
provinciam (aggerum
conficiendorum:
CorpJP IV
p. 254,
a. 1526)
sim.
b.
kierować, rządzić;
dirigere, gubernare.
Saepius occurrit in iuncturis gubernacula
(regni:
Lites II
p. 347, a.
1399)
, gubernationem (ducatus:
Dogiel IV
p. 314, a.
1542)
, ecclesiae habenas
(duplices:
IO. VISL.
p. 212, s.
210
).
c.
concilium, conventum, synodum, iudicium
sim.: odbywać;
i. q. habere.
Indicatur ubi?
sq. in
c. abl.
vel
gen.
loci.
4.
bellum, certamen, conflictationes, expeditionem, proelium, pugnam
sim.
(cum aliquo, contra aliquem, inter se)
prowadzić wojnę, staczać bitwę (bój), walczyć; agere, committere, inire.
Adduntur
adv.
vel
locut.
adv.
,
v.
gr.
aequis viribus ac pari spe (
DŁUG.
Hist. I p. 350= II
p. 113
ed.nov.
), nimio fervore (
ib. II p. 96 = III
p. 111
ed.nov.
), dextro Marte (
IO. VISL.
p. 167
) sim. Indicatur ubi?
sq.
ad :
DŁUG. Hist. I p. 287(=11 p. 47 ed.nov.) : quod proelium ad ripas fluminis Wislae ... g-tum est.
B.
transit in certas verbi agendi significationes
1.
a.
alicuius personam
sim.: grać rolę (czyjąś), reprezentować kogoś, postępować jak ktoś, udawać
kogoś; alicuius partes agere, personam tenere, sustinere,
v.
gr.
medici, rei, legatum, militem
sim.
Occ.
eodem fere sensu
locum et morem alicuius rei :
KomKadł p. 488 : sic Cazimirus locum et morem lapidis g-ns, Ruthenos locum et morem ollae g-ntes occidit (ita ms. ).
b.
alicuius vicem (-es)
zastępować kogoś;
i. q. alicuius personam tenere, vicarium esse
CodSil(M) I p. 43 (a. 1139) : predicto pontifici et successoribus eius ... abbas et ... successores ... obediant et vicem eorum in omnibus g-ant.
Inde
part. praes.
loco
subst.
vices
gerens
(vel
gerens
vices),
-ntis
m.
zastępca; qui
alicuius personam tenet,
vicarius
StSyn III p. 50 : quidam prelati iudices ecclesiastici et eorum vices g-es.
PrzywKr p. 7 (a. 1360) : iudicum ... et eorum vices g-ium.
KodMp IV p. 274 (a. 1432) : capitaneis, burgrabijs ... et eorum g-bus vices.Ita saepius usque ad saec. XVI. Cf. VICESGERENS.
2.
a.
vitam, lustra
sim.: pędzić, spędzać, prowadzić, wieść;
agere, vivere.
Adduntur
locut.
adv.
, v. gr. in
humanis (
ZabDziej I
p. 43, a.
1438)
, per hominem (
NIC. BŁ. Serm.
III
p. 5
)
, fasciis infuleis (
MatPis I
p. 41, a.
1531).
Simili sensu
vitae modum et honestam condicionem (
StPPP VI
p. 471,
a. 1492).
N.
moram
ociągać się, zwlekać, przedłużać pobyt, zatrzymywać się gdzieś
dłużej;
cunctari, morari.
b.
przebywać, znajdować się gdzieś, mieszkać,
żyć; degere, versari, vivere
KodKrak p. 478 (a. 1504) : ne eciam figuli contubernium ipsorum omnino sine regimine g-rent.
N. eodem
sensu
moram :
DŁUG. Hist. II p. 59 (=111 p. 72 ed.nov.) : laxa ... in subsidium Terrae Sanctae ... profectus aliquanto tempore illic moram g-ssit.
ARect I p. 237 (a. 1487) : constitutus personaliter ad acta praesencia ... dominus Iohannes ... studens ad Omnes Sanctos moram g-ns.
CracArt II p. 436 (a. 1544) : ego ... barbitonsor ... de platea sanctae Annae in aciali domo moram g-ns.Ita saepius (sensu tamen diverso morem infra 41).
3.
festa, sollemnia
obchodzić święta, uroczystości; celebrare
(saec. XVI).
4.
iur.
rem
et
abs. : występować przed sądem;
coram iudicio agere
KsgMaz I p. 29 (a. 1404) : Falislaus g-bat de parte Stephani.
KsgŁawWar I p. 119 (a. 1464) : Bernardus procurator ipsius Martini res exercere debet, quod esset firmus pro isto, pro quo erit ipsius rem g-re alias «zaloval».Cf. Th. VI 1941,77.
5.
morem alicui (rei)
spełniać czyjeś życzenie, zastosować się do czyjejś woli, być powolnym,
posłusznym;
i. q. voluntati alicuius obtemperare, indulgere, morigerari (saepe accedente
in c.
abl. ).
N. eodem
sensu omisso
obi.
DŁUG. Hist. III p. 34 : dum ... nuntii ... deducerent ... Cruciferos pronis animis desideriis Wladislai Loktek g-turos.
Item omisso
dat.
ArHist VIII p. 325 (a. 1499) : quin pocius in omnibus, sicut consvevi, morem g-re velim.Cf. Th. VI 1942,8 sqq.
6.
abs. : postępować,
czynić, działać;
agere.
Indicatur
modus
sq.
adv.
,
v.
gr. impie (in Deum:
MARTIN. OP. Serm.
p. 69
nlb.
; item a Domino
ib.
infra), diligenter et sumptuose (alicui:
ArSang V
p. 65, a.
1512)
vel
locut.
adv.
,
v.
gr. cum
periculo animae suae (
MARTIN. OP. Serm.
p. 302
nlb.
), in corpore i. vivente aliquo (
KodMp II
p. 68, a.
1242
;
ib.
p. 265, a.
1329
;
DyplMog
p. 58,
a. 1348)
.
III.
refl. zachowywać się,
sprawować, postępować w pewien sposób
(jak ktoś); aliquo modo
agere.
Constr.
a. indicatur modus
sq.
adv.
vel
locut.
adv.
, v. gr. amice
(cum aliquo:
DŁUG. Hist. V
p. 524
)
, astricte (inter aliquos:
HUSSOW.
p. 20, v. 286
), constantissime (in
confessione Christi:
DŁUG.
Hist. II p. 27= III
p. 39
ed. nov.
), dure et inhumaniter,
irreverenter, superbe, temere (contra, erga aliquem:
AKapSąd III
p. 294, a.
1508
;
ArPrawn VI
p. 47, a.
1521
;
ib.
p. 94, a.
1530
;
KOMOR.
p. 115
)
, vigilanter (in actionibus:
Tom. VII
p. 153
a. 1525)
vel
locut.
adv.
,
v.
gr.
aequis et amicabilibus modis (erga aliquem:
DyplMog
p. 108, a.
1428)
, per oppositum (alicui:
KodKKr I
p. 60, a.
1255)
, pro alicuius consiliis (
KodMp II
p. 60, a.
1239)
, aliquo ordine (in ecclesia:
ArPrawn V
p. 509, a.
1517).
N. ubierać
się, być ubranym (e Pol.
nosić się);
vestitum, indutum esse
DŁUG. Hist. IV p. 4 : in qua chorea regina in corona ... splendide se g-ns, saltavit.b. sq. dupl. acc. c. sq. pro aliquo. d. sq. in c. abl.