- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- N.
- K.
I.
A.
rozum, intelekt, pojmowanie, inteligencja;
mens, intellectus, ratio, praec.
apud philosophos.
Constr.
sq. gen.
obi. vel
subi.
Inde meton.
rozumienie, poznanie umysłowe;
cognitio, scientia
GŁOG. Anal. fol. Ib : primam enim operationem intellectus, que est simplitium i-a, dirigit scientia libri Predicamentorum Aristotilis.
Id. ExLog fol. 20a : pro quarum regularum i-a sunt aliqua consideranda.
Id. Anim. fol. b IIIb: due sunt operationes intellectus: simplicium i-a prima, compositio et diuisio secunda.Ita vulgo.
Definitur
STOB. Aret. fol. g VII Ib : sic diffinitur ab Aristotele: sciencia est habitus demonstratiuus, hoc est noticia conclusionis, acquisita per demonstrationem, contra i-a est habitus principiorum et non conclusionum, sed sapiencia complectitur vtraque.
N.
constr. sq.
super :
DŁUG. Hist. I p. 124(= I p. 185 ed. nov. ): Dominus ... super exaltanda gloria sui nominis suaeque fidei sibi Mieczslao affectum et i-am praestiterat.Occ. wyobraźnia; imaginatio
GŁOG. Anim. fol. X Vb : Aristoteles ... ostendit quod i-e non est credendum, vbi per i-am intelligit fantasiam etc.
B.
1.
separata
et
abs.
:
duch czysty, inteligencja, istota rozumna działająca w
sferze gwiazd stałych);
mens soluta, natura mente
praedita (quae in sphaera
stellarum fixarum agere dicebatur)
VITELO OpM p. 32 : Plato in Timaeo ... ponens primam quidditatem cognoscitiuam i-as separatas, scilicet mouentes orbes, quae omnes quidditates rerum cognoscunt immaterialiter.
Ib. p. 33 : natura daemonum, cum media sit inter bruta et inter i-as, oportet quod sapiat naturam utriusque.Ita vulgo.
Definitur
GŁOG. Anim. fol. A IIIa : i-a est substantia incorporea semper intelligens.
GOST. Th. fol. a Vb : i-a ... est substantia intellectualis, cuius lumen intellectuale ab omnibus mouentibus et motis desideratur etc.
Ib. fol. c VI Ib: i-a est substantia per essentiam intellectiua actiua, solum pura, cuius intellectus non est adeptus vel acquisitus.
Ib. fol. c VII Ib : i-a est forma immaterialis, a qua aliquid non pertransit etc.
Ib. fol. d Ia: i-a est ens secundum post causam primam, propter quod vnitas est ei dignior quam pluralitas etc.
WROCŁ. Epit. fol. d IIa : i-e dicuntur forme infinite, quia forma, vt forma, finitur per materiam, modo i-e non habent materiam; sed non dicuntur encia infinita, quia ens, vt ens, finitur per esse receptum, sed i-e habent esse, ergo quoad esse sunt finite.
2.
prima
najwyższy po Bogu z szeregu duchów czystych;
eiusdem modi mentium solutarum suprema, secunda a Deo
MatFil IV p. 61 (saec. XIV) : essentia primae i-ae, sive prima i-a est primum creatum primi ... sed esse existentiae primae i-ae est primum creatum secundum rem.
GŁOG. Anim. fol. F IIb : i-a prima est infinita, tam quoad sursum quam quoad infra.Ita passim.
Dicitur etiam
superior et inferior (
GŁOG. Anal.
fol. VIa
et passim), primaria et secunda (
GOST. Th. fol. c
IIIa
et
c IVb
et saepius), primi ordinis (
ib. fol. d Ia)
, prima creata (
AEG. Th. fol. A 3a)
, divina (
GOST. Th. fol. g VIIb
et saepius), superintellectualis (
ib. fol. d IIa
), ultima (
ib. fol. c IIb
);
item activa (
ib. fol. d IIa
et saepius), agens (
ib. fol. e IIIa
et saepius), exsistens (
ib. fol. e IIIb
), movens
(
ib.
), completa (
ib. fol. c IIb
), simplex
(
ib. fol. c IIIa
), ultima (
ib. fol. c IIb
).
II.
sens, znaczenie, rozumienie;
notio, significatio.
Constr.
sq. gen.
obi., praec.
verborum.
Per abundantiam
dicitur
intellegentiae sensus:
Tom. XIV p. 434 (a. 1532) : ea ... quae sunt ... in responsione data, talia sunt, ut a nemine in dubium vocari vel alio i-ae sensu agnosci possint.
Locut.
ad clariorem intellegentiam reducere
uczynić bardziej zrozumiałym, jaśniejszym;
clariorem efficere
CorpJP III p. 575 (a. 1520) : volentes omnem ambiguitatem in eodem articulo summovere illumque ad clariorem i-am reducere.
Simili sensu de
linguis :
DŁUG. Hist. II p. 389(= IV p. 140 ed. nov.) : Iaczwingorum natio ... cum Pruthenica et Lithuanica lingua magna ex parte habens similitudinem et i-am.
Ib. IV p. 4 : ambae ... linguae (Bohemica et Polonica ) consonae sunt, et una alteram sonando intelligit; sed non sunt ... unius i-ae et soni: nam ubi Bohemica «syedlak» agricolam et rusticanum incolam exprimit, ibi Polonica sellarum magistrum et opificem intelligit.
III.
1.
porozumienie; consensus,
pactio
IurMas I p. 220 (a. 1465) : ad huiusmodi devenerunt vnionem et i-am, quod eqs.
SSrSil VII p. 147 (a. 1467) : episcopus Wratislaviensis dixerit Wratislavienses secum esse in pacis i-a et confederacione qjm heretico Georgio.
CodEp III p. 176 (a. 1473) : ut ex eorum regum visione mutua pax, i-a et amicicia firmaretur et roboraretur.Ita saepissime.
Syn.
et iuxta posita
amicitia (supra 14
)
confoederatio
(
supra 11
et saepius), conspiratio
(
Tom. III
p. 83, a.
1514)
, liga (
CorpJP III
p. 200,
a. 1511)
, negotiatio (
Dogiel I
p. 552, a.
1511)
,
pax
(
supra 13
)
tractatus (
AKapSąd I
p. 299,
a. 1516)
, unio
(
et saepius). Additur adi., v. gr.
clandestina (
CorpJP III
p. 202, a.
1511)
,
extranea (
KodZagr
p. 62, a.
1498)
, manifesta
(
CorpJP III
p. 200, a.
1511)
, mutua (
CodEp III
p. 465, a.
1499
et saepius),
occulta (
CorpJP III
p. 200, a.
1511)
, secreta (
WAPOW. Bell.
p. 163
)
.
Per abundantiam dicitur
intellegentiae foedus
(
DŁUG. Hist. III
p. 230
:
cum ... principibus ... amicitiae i-aeque firmato foedere),
via (
IurMas II p. 48, a. 1482 : decrevimus huiusmodi vias i-e et pacta ... nullum robur firmitatis obtinere;cf. etiam ib. supra).
Constr.
(praec. in iunctura
intellegentiam habere) a.
sq.
contra :
Tom. III p. 83 (a. 1514) : contra nos communes conspirationes et i-as ineunt.b. sq. cum supra 11 et
VL I p. 227 (a. 1475) : episcopi debent habere i-am cum plebanis parochialibus, ut ... faciant subsidium.Ita passim. c. sq. de :
IurMas II p. 23 (a. 1476) : maiestas regia debet cum ea ducissa de refusione habere i-am.
DŁUG. Hist. V p. 409 : i-a de civitate dedenda cum illis habita.Ita saepius. d. sq. inter :
CodEp III p. 346 (a. 1488) : quatenus subditi ... habita prius inter se mutua i-a ... expedirent ... nuncios.
StPPP VI p. 397 (a. 1530) : habita inter se i-a.
2.
(sq.
gen. personae) rada,
wiedza, zezwolenie;
assensus, conscientia,
consilium
CorpJP III p. 145 (a. 1511) : a maiori braxa plures grossi ... iuxta exactoris ordinationem cum i-a palatini terrestris et secum certorum consiliariorum solvantur.
Ib. p. 246 (a. 1512) : habita ... palatini ... super ea re i-a et consilio, et inquisitione seu perscrutatione debita clanculo facta.
AKapSąd I p. 649 (a. 1521) : in quo quidem capitulo habita i-a aliorum dominorum decernere debent canonici, unde...pecunie mutuate...restitui debebuntur.
IV.
varia et singularia ad I—III
1.
treść; argumentum, tenor
StPPP VII p. 225 (a. 1544) : omnia narrata in omnibus citationibus, unam i-am et specificationem in se continentibus, in unam citationem concludere.
2.
zawiadomienie,
wiadomość; nuntius
Tom. III p. 105 (a. 1514) : tibi ... mandamus, ut primo quoque tempore accepta i-a ... munus hoc ... facias.
*Ib. X p. 381 (a. 1528) : missus ... est ... Maromas Capuam cum practicis et i-a.
3.
wiadomość;
notitia, scientia
KodPol III p. 176 (a. 1317) : notificando vniuersis ... ad quorum i-am presens series literarum fuerit deuoluta.
4.
myśl, przekonanie; mens,
sententia
CracArt I p. 103 (a. 1439) : ordinans et disponens potenter omnia et singula ... iuxta ipsius i-am et bonum videre.
AKapSąd III p. 242 (a. 1480) : deposuit de domina Mosczenska ... quod fuerunt unius i-e cum eadem domina «stolnikowa», quando manebat in Cosczol.