- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- N.
- A.
- L.
LIBAN Mus. fol. C VIIb : in parvissimam orbem colligit vndam.
Item infra 1095,7.
]
I.
koło, krąg, okręg; circulus,
rota, linea rotunda.
A.
de variis rebus circuli formam habentibus.
Praec.
1.
koło u wozu;
rota currus.
Inde meton.
Fortunae
koło fortuny, zmienność, niestałość
losu;
i.q.
fortunae, sortis mobilitas (saec. XV-XVI).
2.
obręcz metalowa, (także) bransoleta,
pierścień;
cingulus e metallo factus,
(etiam) armilla, anulus.
Glossae
Pol.
OrdUst p. 20 (a. 1548) : o-em ... argenteum, hoc est «obrącz».
CracImpr p. 242 (a. 1549) : in molendino ... vanna cum ferreis o-bus alias «obrączamy», item caldar in muro.
3.
tarcza, krąg; superficies rotunda,
v.
gr. lunae.
N.
plenus
pełnia księżyca;
luna plena (saec.ex.).
4.
vitreus
et
abs.
:
okrągła szyba, gomółka;
vitrum rotundum
StPPP XII p. 469 (a. 1531) : de qua officina vitreatoria solvuntur marcae quatuor, vitra ducenta, o-es vitreae mille.
Tom. XVII p. 119 (a. 1535) : memineritis o-ium vitreorum cum armis nostris, quos dudum adduci nobis facere ex Flandria debuistis.Ita saepe. Glossa Pol.
RachWaw p. 347 (a. 1545) : o-bus alias «schib».
Syn.
speculum (
ib.
p. 310,
a. 1542
et saepius). Distinguuntur orbes Cracovienses
et Venetiani (
ib.
p. 258,
a. 1540
et saepius);
item novi laboris (
ib.
p. 348,
a. 1545),
de vitro Veneto
pro fenestris (
ib.
p. 311,
a. 1542),
ad coquinam
vel pistrinum (
ib.
p. 347
et
348, a. 1545),
supra coquinam
(
ib.
p. 348,
a. 1545).
Cf.
ORBICULUS
II 2.
5.
talerz; catillus
rotundus
ArLit I p. 113 (a. 1449) : si quis ... tempore prandii circa mensam in alterum o-em, patinam ... iactare ... ausus fuerit, medium florenum communitati solvere debebit.
AKap p. 64 (a. 1541) : comperierunt in ... cista pelvim, fusorium, scutellas sex, o-es X, crateres III.Ita saepius.
Distinguitur
argenteus (
ArHist XI
p. 126,
a. 1568)
, stanneus (
CracImpr
p. 205,
a. 1543
; de stanno:
ArPrawn I
p. 95, a.
1576
; ex stanno:
RegPerc
p. 82, a.
1576)
.
6.
singulare
pelvinus
okrągła miednica;
pelvis rotunda
ArLit VII p. 605 (a. 1581) : o-es pelvini alias «miednicze».
B.
de variis rebus globi formam habentibus.
Praec.
1.
oko, gałka oczna,(także) oczodół; oculus, (etiam) oculi foramen;
item oculorum orbes.
2.
zwój, kłąb; volumen, glomus.
C.
de circulis caelestibus
1.
orbita ciał niebieskich;
orbita, cursus siderum,
solis, lunae.
2.
signorum
koło zodiakalne;
circulus zodiacus.
D.
in
locut.
adverbialibus
α.
in orbem, per orbem, in orbe
w koło, w krąg; circum,
ad formam
circuli.
β.
in orbem
w koło, kolejno; ex
ordine, in vicem (saec. XV ex. - XVI).
II.
de mundo
A.
praeter terram
1.
caelestis
et
abs.
:
ciało niebieskie;
corpus caeleste quodlibet.
Praec.
lunae
księżyc;
i.q. luna ipsa.
2.
sfera niebieska; sphaera
mundi.
N.
inferior
świat podksiężycowy; mundus
infra Lunam situs
WROCŁ. Epit. fol. 1 IVa: anima nobilis mouens inferiorem o-em non mouetur per accidens.
3.
niebo, sklepienie niebieskie; caelum, aether, firmamentum.
B.
de terra
1.
terrae, terrarum
et
abs.
:
ziemia, świat (zwł. znany, zamieszkały); mundus, terra (praec. eius pars habitata explorataque).
Saepe additur
totus, universus (universalis); item
catholicus, Christianus; immo terrenus (
CodEp III
p. 46,
a. 1450).
N.
locut.
orbi recedere
umierać; mori
AGZ XIX p. 400 (a. 1492) : litteram reposuit ... Andreas, in qua continetur, quia ipsa domina o-i recessit ... et post mortem suam ... inscripsit etc.
2.
świat, tj.(wszyscy)
ludzie; genus humanum, (omnes) homines (saec. XVI).
3.
część świata, kraina;
regio,terra (saec. XVI).
Dicitur v. gr.
Arctous (
PAUL. CR.
p. 109,
v. 169
), Polonorum (
IO. VISL.
p. 166,
v. 37
).