Ogólne
Pełne hasło
Więcej

OFFICIALIS-2

Gramatyka
  • Formyofficialis
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -is
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I. qui officio publico fungitur, magistratus.
    • 1. magistratus regis vel principis maior
      • a. gen.
      • b.
    • 2. aulae regis minister vel famulus
    • 3. + zupparum, in zuppis minores, infimi: minuti salis fodinae curator vel operarius
    • 4. magistratus civilis
    • 5. bonorum terrestrium administer, vilicus
  • II. iur.+ I primum indicis administer, deinde magistratus iudicialis minor
  • III. eccl.
    • 1. + curiae, ecclesiae, episcopi I vicarius episcopi in iure dicendo
    • 2. sacerdos certae cuidam ecclesiae praepositus
    • 3. religiosus ad certa quaedam officia in coenobio peragenda designatus
  • IV. pl.
    • 1. qui servorum loco subditi ad certa quaedam officia peragenda obligabantur
    • 2. ecclesiae ministri

Pełne hasło

OFFICIALIS, -is m.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
[abl. sg. officiale, cf. infra 990,31 et
KodKKr I p. 215 (a. 1339) : Petro officiale.
Tom. VIII p. 78 (a. 1526) : ab officiale domini episcopi.]
I. urzędnik,osoba sprawująca urząd; qui officio publico fungitur, magistratus. Glossa Pol.
GLb p. 70 : o-is, cui officium committitur «vrządnyk», «czeklyarz».
Praec.
1. wyższy urzędnik, dygnitarz, pełnomocnik (książęcy lub królewski); magistratus regis vel principis maior
KADŁUB. p. 45 : officiosissimos ... o-ium Boleslai regisornatus.
Ib. p. 180 : qui ... bona presulis invaserit ... sive ... illustris persona sive quivis o-ium ... anathema sit.
KodWp I p. 121 (a. 1232): nec aliquam solutionem michi [(Wladislao duci)] vel meis castellanis aut o-bus solvunt nec coram ipsis citantur incolae.
Lites I p. 178 (a. 1339) : ipse testis fuit in ... terra Pomeranie et ... eam tenuit ... nomine ... regis Polonie ... sicut o-is suus ... et omnes obediebant sibi sicut vero domino.
Additur
dignitatis :
KodWp III p. 622 (a. 1390) : palatinos ... o-es dignitatum et ceteros terrarum prefatarum ... nobiles ... ab homagio fidelitatis ... liberamus.
Iuxta posita
capitaneus ( DokLub p. 173, a. 1406 ; WŁODK. ScrSel III p. 4 ) , dignitarius ( RachJag p. 529, a. 1419 et saepius), procurator, burgrabius, tenutarius ( DokLub p. 173, a. 1406 et saepius).
Definitur
a. gen. regis ( RachJag p. 529, a. 1419 ; regiae maiestatis: ŹrWaw I p. 83, a. 1487) , regni ( DokMp IV p. 75, a. 1342 ; KodWp V p. 91, a. 1406) , terrae et districtus ( ArHist VI p. 184, a. 1465 ; ib. VIII p. 362, a. 1501). ;
b. adi. censualis (cf. ), terrestris ( CorpJP III p. 595, a. 1520 ; opp. curiae: AUnii p. 156, a. 1563) .
2. urzędnik lub sługa dworski; aulae regis minister vel famulus
RachJag p. 554 (a. 1420) : pro dyeriis o-ium castri Cracoviensis (cf. ib. infra magistro Nicolao custodi thesaurorum ... item Henrico sartori regali ... portulanis ... vectori ... custodi ferarum).
CorpJP II I p. 594 (a. 1520) : o-es curiae nostrae (Sigismundi regis ).
RachBon III p. 45 : distributa pro panno aestivali o-bus.
Iuxta ponitur
aulicus ( ArHist XI p. 131, ante a. 1566). Cf. OFFICIARIUS I 1 OFFICIATUS 1 2.
3. zupparum, in zuppis et abs. : urzędnik (lub pracownik) żupy solnej; salis fodinae curator vel operarius
RachJag p. 107 (a. 1389) : pro conductione salis et o-bus ibidem.
Ib. p. 135 (a. 1390) : o-bus in zuppa Bochnensi a mensuracione salis et ponderatione.
KodMp IV p. 294 (a. 1434) : in instituendis et destituendis ... zupparum o-bus.
Distinguuntur a. maiores (
opp. minores, infimi: CodEp III p. 428, a. 1496 ; item minuti :
CorpJP III p. 595, a. 1520). b. perpetui (opp. temporales: CorpJP 111 p. 595,
a. 1520).
4. urzędnik miejski; magistratus civilis
ArHist XII 2, p. 270 (saec. XIV ex.ex) : quam exactionem o-es vel civitatis collegium ab eadem domo ... requirere consueverunt.
Cf. OFFICIATUS I 3.
5. zarządca majątku, ekonom; bonorum terrestrium administer, vilicus
KodPol II p. 288 (a. 1350) : o-is noster (episcopi Wladislaviensis )), qui «woyski» ... dicitur ... colligat ... decem marcas in censu ville ... et eas altaristae ... assignet (cf. ib. infra decem marce ... per scoltetum ville vel nostrum procuratorem ... colligantur).
AGZ XVI p. 10 (a. 1463) : o-is...predii recognovit, quod dicte res ... non sunt reposite in predio; qui o-is dicitur «tywon»(cf. ib. XV p. 499, a. 1479; ib. XVII p. 537, a. 1506).
Ib. XV p. 210 (a. 1483) : pignoracidnem Sigismundus per suum o-em alias «wathaman» repercussit.
Syn.
factor :
CorpJP III p. 357 (a. 1518) : factor vel o-is suus ... «wataman».
Cf. OFFICIATUS I 4 .
II. iur. t. t.woźny, pierwotnie pomocnik sędziego, później niższy urzędnik pełniący funkcje wykonawcze w sądownictwie; primum indicis administer, deinde magistratus iudicialis minor KodKKr I
p. 42 (a. 1252) : eximentes ipsas villas ab omni seruicio ... et obedientia pallatinorum et omnium o-ium ipsorum. KodWp 11
p. 18 (a. 1289) : nec alicui iuridicioni castellanorum ... iudicum, o-ium aut camerariorum ... subiacebunt incolae.
KodKKr I p. 166 (a. 1322) : presentibus ... Stanislao scriptore, Goschone et Bescoffone o-bus, qui «wozny» dicuntur.
StPPP I p. 132 (saec. XIV med.med) : o-es alias «służebniki» non nisi palatini instituere habeant facultatem et eosdem iudicare (cf. VL p. 42, saec. XIV med. et ArPrawn IV p. 147, saec. XV ex. : o-es alias «urzandnyczy»).
Ib. p. 155 (saec. XIV med.med) : subjudex et o-is, qui dicitur «woźny»habeant facultatem dandi ministerialem ad citandum.
KodWp II p. 585 (saec. XIV med.med) : si o-is alias «wozny» aliter formam iuramenti testibus dixerit, quam est mandatum ... perpetuo de officio deponatur (cf. ArPrawn IV p. 2. saec. XV ex.).
KodMp IV p. 225 (a. 1425) : o-es qui wlgariter dicuntur «sluzebniczi» non attemptent ipsos incolas pro collo.
AGZ XV p. 355 (a. 1498) : o-is alias «knyasz» interrogatus per ministerialem, si fiet hodie ius, respondit etc.
Iuxta ponitur ministerialis ( VL p. 42, saec. XIV med.med ; ArHist III p. 324, a. 1354 et saepius),item iudex ( DokLub p. 181, a. 1408).
Dicitur
in causa ( StPPP VIII p. 372, a. 1394 : Lampertus o-is in causa (vel post causam:
KodMp III p. 45, a. 1341 : Petro o-i post causam).
N. constr. sq.
de vel in c. nomine loci
DokSul p. 328 (a. 1258) : Syroslaus o-is de Skrzyn.
KodPol II p. 379 (a. 1412) : per ministerialem seu o-em in Opoczno ... limites ... fieri fecimus.
Cf. OFFICIARIUS I 3.
2. (singulare) zastępca sądowy; qui loco alterius coram iudice comparet, procurator
StPPP II p. 514 (a. 1442) : iudex condempnavit ... Mathiam ... quia non statuit Nicolaum o-em suum alias «vrządnika»citatum in termino (cf. ib. infra Nicolaum procuratorem alias «vrządnika» Mathie).
III. eccl.
1. curiae, ecclesiae, episcopi et abs. : oficjał, namiestnik biskupa w sprawowaniu jurysdykcji; vicarius episcopi in iure dicendo KodKKr I
p. 162 (a. 1322) : presentibus honorabilibus viris ... Virchoslao o-i ... Mathia iudice curie nostre (episcopi Cracoviensis ).
ArHist XII 2, p. 320 (saec. XIV ex.ex) : Nicolao canonico Sando miriensi et o-i Cracouiensi et aliis iudicio vestro presidentibus.
Additur
in spiritualibus ( KodUJ III p. 152, a. 1524).
Dicitur
generalis :
Comment. III p. 155 (a. 1441) : domini Nicolai ...canonici nec non vicarii in spiritualibus et o-is ecclesie Posnaniensis generalis.
KodPol II p.499 (a. 1445) : Swantoslaus ... archidiaconus, vicarius in spiritualibus ... episcopi Wladislaviensis et o-is eiusdem generalis.
Definitur adi. loci, v. gr.
Cracoviensis (cf. et saepius), Gnesnensis ( AKapSąd II p. 4, a. 1404) , Leopoliensis ( ZabDziej II p. 139, a. 1484) , Lublinensis ( KsgDoch p. 429 ), Plocensis ( ArPrawn I p. 23, a. fere 1400), Poltoviensis ( AKapSąd III p. 1, a. 1448 et passim ib. ),Warschoviensis ( ib. p. 111, a. 1506), item sq. gen. loci Pomeraniae ( ib. p. 249, a. 1496).
N.
foraneus oficjał sprawujący urząd na terenie diecezji poza siedzibą biskupa; qui officium suum extra sedem episcopi in dioeceseos districtu exercet
ArPrawn I p. 348 (a. 1510) : circa ecclesias collegiatas ... iurisperiti eligantur, qui in o-es foraneos constituentur.
ArHist X p. 206 (a. 1550) : penitenciarii in ecclesiis parochialibus ... o-isque foraneus Lomze constituerentur ... quo salus animarum non negligi iurisdicioque ... commodius exerceri poterit.
Simili sensu
ruralis ( CorpJP II I p. 593, a. 1520) .
2. duchowny związany z określonym kościołem, proboszcz; sacerdos certae cuidam ecclesiae praepositus
KodWp V p. 9 (a. 1400) : presentibus ... lohanne Sancti Spiritus o-e ... Vincencio preposito, Symone custode.
Tom. X p. 214 (a. 1528) : errare, qui dicunt papam aut episcopum majorem esse in remittendis peccatis quam plebanum aut o-em, confugiendum igitur ad solam misericordiam Dei.
Cf. OFFICIATUS III.
3. zakonnik wyznaczony do pełnienia określonych funkcji w klasztorze; religiosus ad certa quaedam officia in coenobio peragenda designatus
AMedi III p. 63 (saec. XV med.med) : status ... o-ium est designatus per officium Marthae.
ACapOP p. 526 (a. 1596) : praecipimus in virtute Spiritus ... provincialibus ... ut lectores et studiorum o-es nonnisi per vota secreta admittant et promoveant.
Cf. OFFICIARIUS II OFFICIATUS 11 2.
IV. pl.
1. ludność służebna; qui servorum loco subditi ad certa quaedam officia peragenda obligabantur
KodPol I p. 77 (a. 1256) : receptio venatorum, castorariorum (ed. castorum) ... caniductorum, pistorum, lagenariorum et penitus quorumlibet o-ium aliorum.
Ad rem cf. Buczek, Książęca ludność służebna p. 14. Cf. MINISTERIALIS
2. służba kościelna; ecclesiae ministri
ŹrWaw I p. 15 (a. 1459) : horologiste de pecuniis ecclesie fabrice salarium solvatur et consimiliter aliis huius ecclesiae o-bus.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)