- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- A.
- L.
- A.
I.
umiarkowanie, umiar, zachowanie miary; moderatio,
temperantia, continentia, mediocritas, modestia.
Constr.
abs. vel
sq. gen. Praec.
1.
ulga, ulżenie, złagodzenie, zniżka; remissio, deminutio, deductio
MPVat II p. 318 (a. 1350) : prepositus ... de proventibus ... ad CCC marcas extimatus ... ad m-n ... legati XV marcas solvit.
AGZ V p. 134 (a. 1444) : de talibus ... decreti regii transgressoribus penas secundum ... estimacionem mercium transgredientis ... cum m-e favoris capere.
CodEp III p. 24 (a. 1447) : licet enim taxe ... essent taxate ad multo ampliorem summam ... visum nobis fuit, ut taxa ... m-n acciperet.Ita saepius. Cf. MODERATIO I 1.
2.
fere i. q. modus in locut.
α. aequo moderamine
na równi, sprawiedliwie; aequo, pari modo, iuste
*CodPom I p. 856 (a. 1249) : cum prona sit semper peruersorum malicia factis equo m-e contractibus calumpniam machinari.
SamlUB p. 95 (a. 1297) : si ... molendinum ... destruetur, utraque pars tenebitur equo m-e reparare.
ArSang V p. 308 (a. 1539) : horrea ... necnon legumina ... aequo m-e moderari et aequari debent etc.β. debito (honesto) moderamine w należyty sposób, odpowiednio, stosownie; modo decenti, iuste
StPPP X p. 8 l (saec. XV in.) : zupparii omnes defectus ... restaurare tenebuntur propriis pecuniis ... parata montana debito m-e emendando.
DŁUG. Hist. V p. 553 : articulis ... sub quibus oblatio huiusmodi fiebat, debito m-e altero die limatis et nonnullis abscissis.
Ib. p. 641 : illam seditionem ... rex ... honesto m-e extinxit.
3.
oszacowanie, szacunek;
pretii aestimatio
ZabDziej II p. 197 (a. 1484) : petit... pro octo ulnis ... tres fertones cum IIIIor grossis, ulnam quamlibet seorsum m-e previo per V grossos taxando.
Ib. p. 268 (a. 1485) : que omnia ... procurator extimat ad ducentas marcas salvo m-e de premissis fiendo.
Ib. III p. 83 (a. 1490) : unus porcus domine debuit cedi ... et alter domino doctori in valore unius floreni m-e salvo.Cf. MODERATIO I 2.
II.
1.
kierowanie, rządzenie, kierownictwo, rządy;
gubernatio, administratio, actio
moderandi, guber
nandi, dirigendi (saepe pl. ).
Constr.
a. abs.
b. sq.
gen.
N.
locut.
aeviternae pacis
fere i. q. pax aeterna
APozn III p. 154 (a. 1506) : unus alteri hincinde in nullo esse debet culpandus, sed eviterne pacis gaudebunt m-e.
2.
przepis;
praeceptum, regula. Huc quodammodo pertinere videtur
sensus qui fere i. est q. treść;
argumentum, materia, tenor
CodEp II p. 308 (a. 1433) : iura ... confirmamus sub infra scriptorum m-e articulorum.
PP II p. 184 (a. 1454) : desertaciones villarum ... in certa summa iuxta m-n litterarum suarum sibi inscriptarum et obligatarum ... locare.
3.
rozsądzenie, decyzja;
ustalenie; ordinatio, definitio,
arbitrium
UrkBBr p. 70 (a. 1282) : super aliis ... moderacioni et arbitrio ... legati stabimus ... in terminis ... legati arbitrio et m-e statuendis.
KodWp II p. 140 (a. 1298) : auctoritatem ... iudicandi et ... penas spiritales secundum canones et sue discrecionis m-n deliquentibus infligendi.Cf. MODERATIO II 1.
4.
ograniczenie, zastrzeżenie, warunek; condicio, exceptio
;
praec.
in iunctura
hoc (adhibito, apposito, habito, interiecto) moderamine:
KodMaz(K) p. 439 (a. 1238—47) : liberi homines ... iudicentur ... a nobis, hoc sane adhibito m-e, quod ad presenciam nostram non longius quam in Gambin ... trahentur iudicandi.
KodKKr I p. 37 (a. 1247) : abbas et conuentus ... decimam ... receperunt ... hoc ... habito m-e, quod supradicti decanus et capitulum tenerentur tuerj abbatem et conuentum ... in possessione uille.Ita saepissime.
N.
α.
(sensu paulum mutato) mając wzgląd na coś;
ratione alicuius rei habita
DŁUG. LibBen III p. 89 : praepositus ... sanctimonialibus de victu et amictu ... providet, habito m-e ad monasterii facultatem.
β.
iur.
cum moderamine inculpatae tutelae
z zastrzeżeniem bezwinnej ostrożności, tj. nie
przekraczając granic obrony własnej;
se ipsum defendens alterique
non nocens (ex Decr. Greg. IX c. 18 X Significasti
5,12)
SCARB. Tract. p. 104 : cuilibet licet de iure naturali vim vi in continenti repellere cum m-e inculpate tutele.
WŁODK. ScrSel III p. 221 : numquam enim iure permittitur gwerram posse fieri auctoritate propria nisi vim vi repellendo cum m-e inculpate tutele.
ZabDziej II p. 29 (a. 1482) : nisi se idem Hanusz defendisset cum m-e inculpate tutele, sine dubio ipsum interemisset.Cf. MODERATUS II 1 et ad rem Kutrzeba, Dawne polskie prawo sądowe p. 20.
4.
ugoda, układ, umowa;
pactum, conventio
KH VI p. 31 (a. 1357) : significamus, quod domino Casimiro regi ... donavimus et dedimus ... in his scriptis huiusmodi m-e et pacto interpositis.
Dogiel I p. 572 (a. 1410) : in aliis autem guerris ... tale faciemus m-n ... dum ipse dominus rex ... guerras evitare non poterit, extunc nos ... subsidia faciemus.
ARect I p. 391 (a. 1494) : magister ... tale cum predicto Venceslao m-n constituit, vt scilicet Venceslaus ... ad medium ... florenum sibi reponendum ... se inscribat et libellum ... recipiat ... Venceslaus suscepit predicti magistri ... m-n.