- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
I.
dziesiąta część czegoś;
pars decima.
II.
A.
dziesięcina, tj. dziesiąta część
plonów, dobytku
(zwł. zwierząt domowych) lub dochodów, składana Kościołowi przez panujących lub
ludność kraju; frugum, rei familiaris (praec. pecudum) vel
proventuum pars decima, quae Ecclesiae a dominis terrae eorumque subditis solvebatur.
Syn.
et iuxta posita
annona (
ZabDziejII
p. 271 (a.
1485)
, datia (
StPPP VI
p. 408, a.
1530)
, datio (
AGZ XII
p. 255, a.
1458)
, reditus (
CodSil(M) II
p. 244, a.
1220 —1232
et saepius).
Distinguitur:
1.
quae a colonis solvebatur
a.
manipulis frumenti;
tzw. dziesięcina snopowa
CodSil(M) III p. 59 (a. 1223) : de quolibet manso solvatur d-a annuatim in campo mense episcopali.
Ib. p. 104 (a. 1225) : d-am in manipulis solvat.
CodSil II p. 8 (a. 1264) : d-am ... manipulatim de campo quatuor granorum, videlicet tritici, siliginis, hordei et avene.Ita saepissime usque ad saec. XVI.
Dicitur etiam
campestralis
(
KodWp III
p. 135,
a. 1359)
, campestris (
ib.
p. 64,
a. 1357
et saepissime),
frumentalis (
DŁUG.
LibBen I
p. 477
et saepius),
frumenti (
KodWp I
p. 85,
a. 1357)
, manipularis (
Lites II
p. 286,
a. 1413
et saepissime; additur
v.
gr.
annonae
ib.
;
frugum :
DokMp I
p. 51,
a. 1338
; omnis grani et seminis :
StPPP III p. 19, a. 1532 ; in grano:DŁUG. LibBen II p. 124 ; ; siliginis : AKapSąd III p. 178, a. 1513 ; ita passim), manipulata ( CodSil(M) II p. 245, a. 1220—1232 et saepissime; additur de quinque granis : DokMp I p. 352, a. 1408) , manipulatim (cf. supra 7 et
DokSul p. 363, a. 1394 : vulgariter «w gonithwa» dictam;ita saepius).
Syn.
decimus manipulus (
AKapSąd III
p. 347,
a. 1526).
N.
glossam Pol.
GLcerv p. 521 : d-a manipularis, «snopowa dziesięcina».
b.
granis;
tzw. dziesięcina małdratowa
SchlUrk p. 322 (a. 1251) : d-am integre in maldratis ... persolvere.
CodSil II p. 14 (a. 1279) : quivis pro d-a sex mensuras nobis solvat, duas scilicet tritici, siliginis duas et duas avene.
Ib. I p. 33 (a. 1333) : sculteti cum incolis ... d-as de triplici grano, siligine, avena et de pisa ... dabunt.Ita saepissime usque ad saec. XVI.
Dicitur item
annonae (
CodSil(M) II
p. 179,
a. 1217)
, granalis (
DŁUG. LibBen I
p. 254
)
, granaria (
ib.
p. 182
)
, grani
frumentarii (
ZabDziej IV 2
,
p. 38,
a. 1496)
, grani et
seminis (
AKapSąd III
p. 164,
a. 1512
et saepius), tritulata (
AGZ III
p. 245,
a. 1483)
.
N.
glossas Pol.
AGZ XVI p. 168 (a. 1481) : omnes homines... cum eorum d-is alias «z ospem» (cf. ib. IX p. 126, a. 1485;ita saepissime).
b.
pecunia;
dziesięcina pieniężna
KodMaz(K) p. 436 (a. 1238) : precipimus insuper, ut dux d-am monete, nauium, iudiciorum, theloneorum reddere teneatur episcopo suo.
DokKujMaz p. 186 (a. 1250) : recognoscentes d-am monete eidem episcopo pertinere.
Eodem sensu abs. vel addito
monetalis (
DŁUG. LibBen I
p. 138
)
, pecunialis (
KodMp IV
p. 496,
a. 1449
et saepius), pecuniaria (
DŁUG. LibBen
II
p. 222
)
, fertonalis (
ArSang
II
p. 173,
a. 1447
et saepius).
Syn.
ferto (
Dogiel I
p. 586,
a. 1539)
.
d.
variis rebus, praec. animalibus;
dziesięcina składana w rzeczach, zwł.
zwierzętach
DokKKr I p. 5 (a. 1110—1117) : ego Maurus Cracouiensis episcopus ... conferro Deo ... in dedicacione eius ecclesie d-am de villa (cf. ib. infra decimum piscem, decimum vitulum, decimum agnellum, decimum porcellum, decimum caseum).
PommUB p. 7 (a. 1198) : cum omni decimacione arature mee in omni provincia Jatlunensi, cum omni d-a castorum ... cum d-a omnium ... piscium, cum d-a poledrorum, vitulorum, agnorum, porcellorum et anserum, decimam sarcinam allec de telonio, decimam marcam de moneta et de taberna.
DyplMog p. 35 (a. 1300) : d-am nomine «scrinkam».Ita saepissime usque ad saec. XVI.
Dicitur etiam
agnorum
(
et saepius),
animalis (
Tom. III
p. 176,
a. 1514)
,
apum (
AGZ XII
p. 310,
a. 1466)
, canapi (
DokMp I
p. 339,
a. 1405)
, canapalis (
AKapSąd II
p. 601,
a. 1472)
, carnium (
ŁASKI ComPriv
fol. 223b
)
, equarum (
ZabDziej III
p. 588,
a. 1489)
,
frugum (
Somm.
p. 927,
a. 1259
et saepius), ),
lini (
KodWp III
p. 85,
a. 1357
et saepius),
lignorum (
StPPP I
p. 214,
a. 1364
et saepius),
mellifica (
AGZ XII
p. 78,
a. 1440)
, mellis (
DŁUG.
LibBen III
p. 121
et passim),
medonum (
JusPol
p. 327,
a. 1493)
, porcorum
sim. (
et
saepissime),
vinearum et pomeriorum (
ŁASKI
ComPriv
fol. 223b
),
item
in glandinibus (
AGZ XII
p. 354,
a. 1473
; cf.
ib. p. 255, a. 1458 : cum... dacionibus sive d-is quibusvis alias «szyri»)et multa sim.
2.
libera, iure militari
sim.
: tzw. dziesięcina
wolna, składana w snopach
przez rycerstwo z ziemi uprawianej własnymi pługami; quae in
fundos nobilium, quos ipsi
colebant, imposita manipulis frumenti solvebatur
CodSil(M)II p. 244 (a. 1220— 1232) : d-am comitum manipulatim eqs.
Ib. III p. 64 (a. 1223) : ne in liberis d-is, quas sepedicte ecclesie ... in Rjbnich quidam milites de voluntate propria contulerunt, ipsa ecclesia quoquomodo possit defraudari.
Ib. p. 163 (a. 1227) : dux ... milites suos, qui villas solutione decimali dignas ab ipso ... obptinuerant ... d-as ecclesiis solvere coegit, quibus ... debebantur, iure tamen militali.Ita saepissime.
Dicitur etiam
ambulatoria (
ArHist VI
p. 115,
a. 1488)
, liberalis (
KodWp II
p. 265,
a. 1309)
, militalis
(
ib.
et saepius), vaga (
ConcPol IV
p. 159,
a. 1434—1440
;
DŁUG. Op.
p. 426
;et saepius); item de agris militaribus seu
allodialibus proveniens
(opp. cmethonalis:
KodMp IV
p. 496,
a. 1449)
, de aratris (-o) comitis (
KodWp II
p. 125,
a. 1296)
sim.
3.
papalis
et
abs. : dziesięcina płacona papieżowi przez duchowieństwo; quae papae a clericis solvebatur
KodWp III p. 200 (a. 1362) : pro d-a d-e papalis ... marchas.
Ib. p. 429 (a. 1375) : pro nonnullis necessitatibus Romane ecclesie relevandis annalem d-am omnium et singulorum proventuum ecclesiasticorum ... imponentes.Ita saepissime. Additur gen. decimae papalis ( et saepius), decimae principalis ( KodWp III p. 401, a. 1373 et saepius). Distinguitur annalis (cf. ), triennalis ( KodWp I p. 222, a. 1363) , quadriennalis ( ib. p. 20, a. 1352) , sexennalis ( KodMp II p. 276, a. 1331 et saepius),item recta ( KodWp I p. 234, a. 1248) .
B.
dziesięcina płacona panom świeckim przez poddanych;
quae dominis terrae a subditis solvebatur
PommUrk II p. 60 (a. 1259) : dominus Barnym... habebit duas partes d-arum tam collatarum quam absolutarum.
StPPP III p. 21 (a. 1532) : mercenarii messoris d-am, quae «wyżynek»vulgariter nuncupatur, antequam ecclesia pro se decimet, solvi et consignari non debere.Ita saepius.
N.
glossas
Pol. , cf.
supra 17
AGZ XII p. 268 (a. 1461) : invadiavit villam ... una cum campo ... et cum d-is alias «s kopyami» (cf. ib. XV p. 483, a. 1476).
Additur
minerae (
StPPP II
p. 949, a.
1504
:
cum d-a minere alias
«chorbora»).
Locut. et iuncturae selectae ad A—B:a. verbales
α.
de eo, qui ius decimas exigendi in aliquem confert decimam (alicui)
addere (
AKapSąd III
p. 131, a.
1509)
, addicere tenendum (
DokMp I
p. 305, a.
1403)
, adiungere (
KodMp IV
p. 142, a.
1413)
, approbare (
AKap Sąd III
p. 145, a.
1510)
, assignare (
StPPP
VIII
p. 681, a.
1399
et saepius), conferre (
DokKKr I
p. 5, a.
1110—1117
et saepius), confirmare (
AKapSąd III
p. 145, a.
1510
et saepius), ), titulo alicuius rei dare (
AKapSąd III
p. 146,
a. 1510)
, ratificare (
ib.
p. 145, a.
1510).
β.
de eo, qui decimam
solvit decimam conducere (
AKap Sąd III
p. 266, a.
1499)
, dare (
KodMp II
p. 8,
a. 1174—1176
et saepissime), facere (
ArSang II
p. 173, a.
1447
et saepius), (per)solvere (
CodSil (M)III
p. 59, a.
1223
;
KodPol II
p. 18,
a. 1238
et saepissime), praestare (
ArSang II
p. 173, a.
1447
et saepius), reddere (
KodMaz(K)
p. 436, a.
1238
et saepius), item de decima respondere (
AKapSąd III
p. 247, a.
1496
et
ib.
saepius),
agrum de decima colere (
AGZ II
p. 235, a.
1490)
;
opp.
decimam solvere recusare (
AKapSąd III
p. 363, a.
1497).
γ.
de decimae exactore decimam colligere (
AKapSąd II
p. 4, a.
1404
et saepius),
decimare (
ib. III
p. 266, a.
1499
et saepius),
excipere (
DokMp I
p. 305, a.
1403)
, exigere (
*PommUrk II
p. 86, a.
1261)
, depascere ([sic!]
AKapSąd III
p. 224, a.
1424
et saepius),
expetere (
ib.
p. 88, a.
1502)
, extorquere (
ib.
p. 317, a.
1521)
, levare (
KodUJ I
p. 134, a.
1422
et saepius), percipere (
ib.
et passim), recipere (
ArPrawn I
p. 357, a.
1512)
, tenere (
StPPP
VIII
p. 759, a.
1399)
, tollere (
DokMp I
p. 305,
a. 1403
et passim),
δ.
de aliis personis decimam arendare (
IANIC.
p. 302, a.
1541)
, emere (
StPPP
VIII
p. 465, a.
1398
et saepius), recipere violenter (
ib.
p. 60, a.
1382
et saepius), tritulare violenter (
ib.
p. 64, a.
1382)
, vendere (
ib.
p. 309,
a. 1389
et saepius), item de (ab) decima expellere (
ib.
p. 141, a.
1385
et saepius), repellere
(
ib.
p. 234, a.
1388
et saepius), decimis spoliare (
DokKKr I
p. 50, a.
1330)
, violentiam in decima
facere (
StPPP VIII
p. 243, a.
1388)
.
ε. decima pro
subi. alicui
cedit (
AKapSąd III
p. 344, a.
1525)
, consurgit in aliqua re (
KodMp IV
p. 476, a.
1448
et saepius), decidit de mensa (
DokKKr I
p. 18, a.
1277)
, emanat de aliqua re (
AKapSąd II
p. 75, a.
1428)
, evenit ex aliqua re
(
ib. III
p. 99, a.
1503)
, excrescit de (ex) aliqua re (
CodEp III
p. 131, a.
1467
et saepius), ), provenit (per villas:
KodMp I
p. 49, a.
1255
et passim), recedit (
ŁASKI ComPriv
fol. 223b
)
, stat (
AKapSąd III
p. 202, a.
1520
et
ib.
saepius).
b.
nominales
α. decimae conductio (
AKapSąd III
p. 67, a.
1497)
, datio (
CodEp III
p. 114,
a. 1461)
, dispositio (
AKapSąd III
p. 267, a.
1499)
, illibertas
(
ib.
p. 266, a.
1499
et saepius), interdictio (
StPPP VIII
p. 217, a.
1387)
, locatio (
AKapSąd III
p. 139, a.
1509)
, perceptio (
Lites I
p. 338, a.
1339
et saepius), rapina (
StPPP
VIII
p. 272, a.
1388)
, raptura (
ArHist X
p. 215,
a. 1551)
, raptus (
AKapSąd II
p. 75, a.
1428)
, receptio (
StPPP VIII
p. 665, a.
1399
et saepius;), solutio (
KodKKr I
p. 162, a.
1322
et saepissime), tuitio (
KodMp IV
p. 7, a.
1386)
.
β. de decima expulsio (
StPPP VIII
p. 92, a.
1383
et saepius), in decimam intromissio
(
ib.
p. 269,
a. 1388).
γ. decimae factor (
AKapSąd III
p. 283,
a. 1503
et saepius), locator (
ib. III
p. 288, a.
1506)
, raptor violentus
(
ib.
p. 178, a.
1513)
, tenutarius
(
ib.
p. 164, a.
1512)
, venditor (
StPPP VIII p. 367,
a. 1394
et saepius).
c.
adiectivales (hae iuncturae ad decimarum exigendarum modum, non ad earum genera
spectant).
α.
integralis, plena, totalis (
Somm.
p. 927, a.
1259
:
dedi ... coenobio ... de septem aratris d-as totales et plenas, que dicuntur
inintegrales;
ita saepius ),
magna (
DŁUG. LibBen II p. 162 : d-a ad prebendarium sancti Pancratii spectans dicitur d-a magna; opp. minuta: SchlUrk p. 312, a. 1248 ; moderata: DŁUG. LibBen III p. 173 ) , maior ac vetus ( *CodSil II p. 13, a. 1274) , temporalis ( ZabDziej II p. 271, a. 1485) .
β. aestivalis (
LibBenP
p. 66
)
, hiemalis (
ArHist VI
p. 181, a.
1446)
, vernalis (
DŁUG. LibBen III
p. 47
).
γ.
allodialis (
KodTyn
p. 440, a.
1460)
,
praedialis (
CodSil X
p. 97, a.
1324
et saepius), ),
aratri (
ŁASKI ComPriv fol. 57b), aratralis (Dogiel IV
p. 246, a.
1526)
, illibera post araturas
(
KodKKr I
p. 308, a.
1366
:
pro illibera d-a post araturas ... que dicitur d-a wlgariter «przyorkowa»; cf. ib. II p. 27, a. 1367).
δ. decima violenta (
StPPP VIII
p. 243, a.
1388).
ε.
episcopalis (
Lites I
p. 338, a.
1339
et saepius), plebanalis (
IANIC.
p. 302, a.
1541)
, principalis
(
KodWp III
p. 401, a.
1373)
, regalis (
KodMaz(L)
p. 133, a.
1400
; porciva regalis :
AGZ XIV
p. 229, a.
1446)
, spiritualis (
DokMp I
p. 191,
a. 1376),
item
parochialium ecclesiarum (
AKap Sąd III
p. 144, a.
1510) .
Constr. ad A—B:
1.
indicatur decimae genus
a.
sq.
gen.
qualit.
,
cf.
et 45 et saepissime.
N.
laborum (
*CodSil(M) II
p. 175,
a. 1217
:
d-as laborum de terris habitis ...
extorquere).
Ita saepe.
b.
sq.
de,
cf.
et
KodWp I p. 27 (saec. XIII/XIV) : integritas d-arum de terris suis.Ita saepissime.
c.
sq.
in
c.
abl.
AGZ XII p. 354 (a. 1473) : cum ... d-is porcorum in mericis in glandinibus.
d.
sq.
post:
KodKKr I p. 217 (a. 1340) : d-as post aratra in ... Slumnyky.Ita saepe.
N.
post cmethones
(i.
mansos;
cf.
CMETHO
)
StPPP VIII p. 512 (a. 1398) : cum d-a ... post duos kmetones.
Simili sensu
post labores :
KodMp IV p. 129 (a. 1411) : d-a ... de dicto laneo ... post labores coloni ... in prefato laneo ... existentis.
2.
indicatur is, qui decimam solvit
sq.
gen.
,
cf.
et saepius.
3.
indicatur locus
a.
sq.
gen.
CodSil(M) II p. 203 (a. 1218) : d-e loci, qui Lubens nuncupatur.
b.
sq.
de :
KodPol I p. 13 (a. 1176) : d-am de Sylio cum pertinentiis suis, d-am de Bela, de Lanchno, de Milejów.Ita passim.
c.
sq.
in
c.
abl.
CodSil(M) II p. 245 (a. 1220—1232) : in Beliz d-as manipulatim in campo.Ita saepe.Ad rem cf. M. Wyszyński, Ze studiów nad historią dziesięciny w Polsce średniowiecznej, in Pamiętnik Historyczno-Prawny VIII 1, 1929, p. 1 sqq. et H. F. Schmid, Die rechtlichen Grundlagen der Pfarrorganisation auf westslavischem Boden... Weimar 1929, p. 285 sqq.